Елімізде ән салатын құм бар екенін естігенсіз бе? Жел соққан сәтте қобыздың қоңыр үніндей күңіреніп, кейде алып ұшақтың гүріліндей гуілдейтін тылсым мекен туралы аңыз да, ақиқат та қатар айтылады. Бұл – Айғайқұм. Алтын-Емел ұлттық паркі аумағында орналасқан алып құм төбе ғасырлар бойы талай адамды таңғалдырып келеді.
Үлкен және Кіші Қалқан тауының арасында орналасқан бұл алып құм төбе алыстан қарағанда кәдімгі бархан секілді көрінеді. Алайда жақындай түскен сайын оның қарапайым құм емес екеніне көз жеткізесіз. Себебі бұл құм «ән салады».
Халық оны «Әнші құм», «Айғайқұм», «Тірі бархан» деп атайды. Биіктігі шамамен 150 метрге жететін құм жотасының ұзындығы үш шақырымға жетеді. Жалпы аумағы 240 гектарды құрайтын алып құм төбенің арт жағында Іле өзені ағып жатыр.
Айғайқұмның ең басты ерекшелігі – оның мыңдаған жыл бойы бір орнынан қозғалмай тұруы. Әдетте құм көшіп жүретін табиғи құбылыс саналады. Ал бұл құм төбе жел, дауыл соқса да пішінін өзгертпейді. Ұзыннан созылған жота қылыштың қырындай сүйір кейпін сақтап тұр. Бұл құбылыс ғалымдарды да таңғалдырған.
Ән салатын құмның құпиясы
Қалқан тауынан соғатын желдің бағыты жиі өзгеріп тұрады. Сол жел құм түйіршіктерін қозғалысқа түсіріп, ерекше дыбыс шығарады. Құм құрғақ кезде және қатты жел тұрған уақытта төбенің үстіндегі құм төмен қарай сырғып, діріл пайда болады. Сол кезде барханнан қобыздың қоңыр үніне, кейде сырнай әуеніне, енді бірде реактивті ұшақтың гуіліне ұқсас дыбыс шығады.
Алғаш естіген адам бұл дыбыстан шошып қалуы мүмкін. Себебі ол кәдімгі желдің гуіліне ұқсамайды. Кейде алыстан жылаған адамның даусындай мұңды естілсе, кей уақытта жер астында алып мақұлық қозғалып жатқандай әсер береді.
Физика ғалымдары бұл құбылысты кварц құм түйіршіктерінің бір-бірімен үйкелуі және резонанс әсерімен түсіндіреді. Құм түйіршіктері электр зарядын жинақтап, төмен қарай сырғанаған кезде діріл пайда болады. Сол діріл белгілі бір жиілікке жеткенде бірнеше шақырымнан естілетін үнге айналады.
Алайда ғылым бұл табиғи құбылыстың барлық құпиясын әлі толық ашып үлгерген жоқ. Сондықтан Айғайқұм бүгінге дейін тылсым мекен ретінде танылып келеді.
Қандай аңыздар бар?
Ежелгі аңыздардың бірінде осы құмның астында аса құдіретті хан жерленген делінеді. Оның рухы әлі күнге дейін тыныштық таба алмай, жел тұрған кезде құм арасынан ыңырсып үн шығарады екен. Халық барханнан шығатын мұңлы дыбысты сол ханның жоқтауы деп қабылдаған.
Алып айдаһар бар шығар
Тағы бір аңыз бойынша, алып құм төбенің астында алып айдаһар немесе жылан ұйықтап жатыр. Жел тұрған кезде естілетін дыбыстар – сол мақұлықтың тынысы-мыс. Кейбір жергілікті тұрғындар түнде бархан жақтан ерекше гуіл естілсе, «айдаһар оянды» деп жоритын болған.
Қосыла алмаған ғашықтардың мұңы ма?
Ең әсерлі аңыздардың бірі – Айгүл есімді хан қызы мен кедей қойшы жігіт туралы хикая. Аңыз бойынша, қатыгез хан өзінің сұлу қызы Айгүлдің қарапайым қойшыға ғашық болғанын естіп, ашуға булығады. Ол жігітті тірідей құмға көмуге бұйырады. Сүйгенінен айырылған Айгүл көк Тәңірінен көмек сұрап жалбарынғанда, құдайлар ғашықтарға аяушылық танытып, екеуін алып құм төбеге айналдырады.
Содан бері барханнан естілетін мұңлы үн – қосыла алмаған екі ғашықтың мәңгілік әні деп айтылады.
Бәлкім Шыңғыс ханның сүйегі жатқан болар
Соңғы жылдары халық арасында тағы бір ерекше аңыз тараған. Кейбіреулер Шыңғыс ханның жерленген жері әлі табылмағандықтан, оның сүйегі дәл осы Айғайқұмның астында болуы мүмкін деген болжам айтады. Тіпті оның сенімді сарбаздары да осы жерде жатыр деген әңгімелер кездеседі.
Оқи отырыңыз:
- Қазақстанда күн суытты: халық айтатын «Құралайдың салқыны» қайдан шыққан?
- «Алматы тау туризмінің орталығына айналады»: сарапшылар мен бизнес өкілдері бас қосты
Наным-сенімдер мен ырымдар
Қазақ көшпенділері Айғайқұмды киелі күш мекені санаған. Олар құмның үні адамның жанын тазартып, бойдағы жаман энергияны кетіреді деп сенген.
Ертеде бақсылар мен билер бұл жерге келіп, медитация жасап, ата-баба рухымен тілдескен деседі. Кейбір тайпалар құмға сүт, дән немесе күміс тиын көміп, тазарту рәсімдерін өткізген.
Халық арасында:
- «Күн батар шақта Айғайқұмның үнін естіген адамның өмірінде үлкен өзгеріс болады» деген сенім бар;
- «Бархан шыңына шыққан адамның арманы орындалады» деген ырым кең таралған;
- Ал төбеге шыға алмаған адамды «күнәһар» деп жорыған.
Жергілікті жұрт құмның етегіндегі іздердің тез жоғалып кетуін де тылсыммен байланыстырады. Олар «Айғайқұм бөтен адамның ізін сақтамайды» деп айтады.
Туристерді таңғалдырған тылсым
Бүгінде Айғайқұм әлемнің түкпір-түкпірінен келетін туристердің қызығушылығын тудырып отыр. Көпшілік мұнда тек табиғатты көру үшін емес, ерекше сезімді бастан өткеру үшін келеді.
Алып құмның төбесіне шыққанда Іле өзенінің аңғары, Ақтау таулары мен шексіз сары дала көз алдыңызға жайылады. Әсіресе күн батар сәтте құм төбеден естілген тылсым үн адамды басқа әлемге жетелегендей әсер қалдырады.
@yernar.almabek “Дөң” фильміндегі құмды мекен ететін құрт бар еді ғой. Айғайқұм ән салғанда сол еске түсті. Кәдімгідей қорқып кеттік 🤭😁 📍Айғайқұм, Жетісу облысы #Қазақстан #саяхат #Айғайқұм #Жетісу #sayahattime ♬ түпнұсқа дыбыс - Yernar Almabek
Айғайқұмға барудың ең қолайлы уақыты – сәуір-мамыр және қыркүйек-қазан айлары. Дәл осы мезгілде ауа райы жайлы болып, барханның «әнін» анық естуге мүмкіндік жоғары болады.
Айғайқұм – жай ғана құм төбе емес. Ол – қазақ даласының құпиясын сақтап тұрған тірі аңыз. Мұнда табиғат сөйлейді, аңыз тіріледі, ал адам өзін жер мен көктің арасындағы шекарада тұрғандай сезінеді. Сондықтан Айғайқұмды көрген жан оның үнін ешқашан ұмытпайды. Өйткені бұл – жай ғана құмның дыбысы емес, ғасырлар бойы сақталған даланың үні.
