Соңғы күндері еліміздің бірқатар өңірінде күн күрт суытып кетті. Кей аймақтарда қар аралас жаңбыр жауып, түнгі ауа температурасы төмендеп жатыр. Мамыр айының ортасында мұндай құбылыс көпшілікті таңғалдырғанымен, қазақ халқы бұл кезеңді ертеден-ақ білген. Әлеуметтік желіде де «Құралайдың салқыны басталды» деген сөз жиі айтыла бастады. Сонымен, «Құралайдың салқыны» деген не? Бұл тіркес қайдан шыққан?
Қазақта құралай деп киіктің жаңа туған лағын айтады. Киіктер көбіне мамыр айының ортасында төлдейді. Дәл осы кезеңде далада бірнеше күнге созылатын салқын жел тұрып, ауа райы күрт өзгеретін болған. Халық осы табиғи құбылысты киіктің төлдеу мерзімімен байланыстырып, «Құралайдың салқыны» деп атап кеткен. Бұл – көктемнің соңғы салқыны саналады. Күн жылып, жұрт жаз келді деп ойлаған кезде ауа райының қайта суытуы қазақ даласында бұрыннан байқалатын құбылыс болған.
Неліктен мамырда күн қайта суытады?
Синоптиктердің айтуынша, мамыр айының екінші жартысында Қазақстан аумағына солтүстік пен солтүстік-батыстан суық ауа массалары енеді. Соның әсерінен ауа температурасы бірнеше градусқа төмендеп, жел күшейеді. Кей өңірлерде жаңбыр жауып, тіпті қар түсуі де мүмкін.
Әсіресе еліміздің солтүстік және батыс аймақтарында бұл құбылыс анық байқалады. Ал оңтүстік өңірлерде көбіне өткінші жаңбыр мен салқын жел түрінде өтеді. Бірақ «Құралайдың салқыны» ұзаққа созылмайды. Әдетте бірнеше күннен кейін күн қайта жылынып, тұрақты жазғы ауа райы орнай бастайды.
Киіктер неге дәл осы кезде төлдейді?
Ғалымдардың айтуынша, киіктердің төлдеу мерзімі табиғи-эволюциялық бейімделумен байланысты. Мамырдағы қысқа мерзімді салқын мен жел жыртқыш аңдардың белсенділігін азайтады. Бұл жаңа туған құралайлардың аман қалуына көмектеседі.
Оған қоса дәл осы уақытта дала көгеріп, шөп қалыңдай бастайды. Әлсіз төлдер шөп арасына тығылып, көзге түспей жатады. Зоологтар киіктердің жаппай төлдеуін де табиғи қорғаныс тәсілі деп түсіндіреді. Себебі бірнеше күн ішінде мыңдаған киік қатар төлдеген кезде жыртқыштардың барлық төлге бірдей қауіп төндіруі қиындай түседі.
Қазақ халқы бұл кезеңді қалай қабылдаған?
Ертеде малшылар мен диқандар «Құралайдың салқынын» жақсы білген. Сондықтан мамырда күн жылып кетсе де, жылы киімді бірден жинамаған. Мал төлін де осы уақытта ерекше күтімге алып, көктемгі шаруаларын ауа райына қарай жоспарлаған. Қазақ халқы табиғаттағы өзгерістерді тек ауа райы ретінде емес, тіршілікпен байланыстырып түсінген. «Құралайдың салқыны» – соның бір дәлелі. Бұл атау табиғат пен жануарлар әлемінің өзара байланысын көрсететін халықтық танымнан туған ұғым саналады.
