Қазақстанда жеке кәсіпкерлер жасаған әкімшілік құқықбұзушылықтар саны азайып келеді. Алайда бұл бизнеске түсетін қаржылық жүктеменің жеңілдегенін білдірмейді.
Finprom мәліметінше, 2026 жылдың алғашқы жартыжылдығында салынған айыппұлдардың жалпы көлемі 3,2 млрд теңгеге жетіп, былтырғы сәйкес кезеңімен салыстырғанда 10,8%-ға артқан. Ең көп айыппұл салық саласы, сауда және көлік бағыттарындағы құқықбұзушылықтар үшін салынған.
Құқықбұзушылық азайды, бірақ айыппұл көбейді
Қазақстан Республикасы Бас прокуратурасының Құқықтық статистика және арнайы есепке алу жөніндегі комитетінің деректеріне сәйкес, жеке кәсіпкерлер жасаған әкімшілік құқықбұзушылықтар саны соңғы бірнеше жылда тұрақты түрде төмендеп келеді.
2023 жылы елімізде 175,7 мың әкімшілік құқықбұзушылық тіркелсе, 2024 жылы бұл көрсеткіш 12,7%-ға азайып, 153,3 мың жағдайға дейін төмендеген. Ал 2026 жылдың алғашқы алты айында құқықбұзушылықтар саны өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда тағы 34,2%-ға қысқарған.
Бұл өзгеріске ең алдымен салық саласындағы құқықбұзушылықтардың азаюы әсер етті. Мысалы, салық есептілігін тапсырмау немесе толық емес мәлімет беру фактілері бір жыл ішінде 26 мыңнан 518 жағдайға дейін төмендеп, 50 есе қысқарған.
Соған қарамастан, әкімшілік жазалардың құрылымы өзгерді. Егер былтыр әрбір үш құқықбұзушылықтың біреуі ғана айыппұлмен аяқталса, биыл алғашқы жартыжылдықта әрбір екінші құқықбұзушылыққа ақшалай жаза қолданылған. Сарапшылар мұны әкімшілік бақылаудың әлсіреуі емес, керісінше қаржылық санкцияларға басымдық беріле бастағанының белгісі деп бағалайды.
Кәсіпкерлер қай талаптарды жиі бұзады?
Әлі де ең көп тіркелетін құқықбұзушылықтар салық саласына қатысты. Жалпы құқықбұзушылықтардың әрбір үшіншісі осы бағытқа тиесілі.
Ең жиі кездесетін бұзушылықтар:
- шот-фактураларды рәсімдеу тәртібін бұзу - 9,3 мың жағдай;
- бақылау-касса машиналарын пайдалану талаптарын сақтамау - 3 мың жағдай.
Екінші орында сауда және қаржы саласы тұр. Бұл бағыттағы құқықбұзушылықтар бір жыл ішінде 69,2%-ға өсіп, 9,2 мыңнан асты.
Өсімге негізінен:
- алкоголь өнімдерін заңсыз сату;
- банк картасымен төлем қабылдайтын құрылғылардың болмауы;
- әлеуметтік маңызы бар азық-түлікке рұқсат етілген үстеме бағаны асыру себеп болған.
Ал азаматтардың құқықтарына қатысты құқықбұзушылықтар, керісінше, 35%-ға азайған. Бұл зейнетақы және әлеуметтік сақтандыру саласындағы талаптардың бұзылуының төмендеуімен байланысты.
Ең ірі айыппұлдар қай салаға салынды?
2026 жылдың алғашқы жартыжылдығында жеке кәсіпкерлерге салынған әкімшілік айыппұлдардың жалпы көлемі 3,2 млрд теңгеге жетті. Бұл өткен жылдың осы кезеңімен салыстырғанда 10,8%-ға көп.
Айыппұлдардың ең үлкен бөлігі бұрынғысынша салық саласына тиесілі болды. Бұл бағыттағы өндірілген айыппұлдардың жалпы көлемі 890,1 млн теңгені құрады. Оның ішінде ең ірі сома - салық есептілігінде көрсетілуі тиіс салық салу объектілері мен өзге де мүлікті жасыру фактілері бойынша салынған 481,5 млн теңге.
Екінші орында сауда саласы орналасқан. Мұнда айыппұлдардың жалпы көлемі 605 млн теңгеге жетті. Оның басым бөлігі алкоголь өнімдерін заңсыз сатуға қатысты құқықбұзушылықтар есебінен қалыптасты. Үшінші орында көлік саласы тұр. Жолаушылар мен жүктерді тасымалдауға байланысты талаптарды бұзғаны үшін салынған айыппұлдардың жалпы көлемі 403 млн теңгені құрады.
Сарапшылардың пікірінше, ресми статистика кәсіпкерлерге қатысты бақылаудың әлсірегенін емес, тәуекелі жоғары салаларға қайта бағытталғанын көрсетеді. Яғни құқықбұзушылықтардың жалпы саны азайғанымен, қаржылық жауапкершілік күшейіп келеді. Сондықтан бүгінгі күні кәсіпкерлер үшін салық есептілігін уақтылы тапсыру, кассалық тәртіпті сақтау және сауда талаптарын мұқият орындау бұрынғыдан да маңызды.
