Қазақстан тарихында есімдері ешқашан бір-бірінен ажырамайтын тұлғалар бар. Солардың бірі – Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы. Олар туралы айтылғанда ерлік, азаттық, әділдік және ел тәуелсіздігі үшін күрес қатар еске түседі. Бірақ неліктен бұл екі тұлғаның есімі үнемі бірге аталады?
Ортақ мақсат біріктірген серіктер
Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы XIX ғасырдың бірінші жартысында өмір сүрген. Екеуін біріктірген ең басты нәрсе – халықтың мүддесін қорғау болды.
1836-1838 жылдары олар Бөкей Ордасында болған ұлт-азаттық көтеріліске бірге жетекшілік етті. Көтерілістің басты мақсаты – қарапайым халықтың жерін қорғау, әділетсіз салықтарға қарсы шығу және биліктегі озбырлықты тоқтату еді. Сондықтан тарихшылар оларды көтерілістің екі жетекшісі ретінде қатар атайды.
Көтерілістің негізгі себептері бірнешеу болды. Ол халықтың шұрайлы жерлерінің тарылуы, ауыр алым-салықтың көбеюі, қарапайым елдің әлеуметтік жағдайының нашарлауы және Жәңгір хан билігіне және патша үкіметінің отарлық саясатына наразылық. Бұл көтеріліс қазақ халқының еркіндікке ұмтылған маңызды қозғалыстарының бірі саналады.
Исатай – қолбасшы, Махамбет – рух беруші
Исатай Тайманұлы – әскери стратег, ел ішінде беделі зор, тоқтамы бар сабырлы да сабаз қолбасшы еді. Ал Махамбет Өтемісұлы – сол кездің өзінде тіл шебері, саяси оқиғалардың барысын терең түсінген, қайсар да ыстық қанды азаттық идеологы болатын. Исатай – сабырлы ақылдың, ал Махамбет – лаулаған жігердің иесі еді. Бұл екі мінез бір-бірін толықтырып, қазақ тарихындағы ең қуатты әрі ұйымшыл ұлт-азаттық қозғалыстардың бірін тудырды.
Исатай Тайманұлы халық арасында беделі зор батыр әрі ұйымдастырушы ретінде танылды. Ол сарбаздарды жинап, шайқастарды басқарды, әскери тактиканы үйлестірді. Ал Махамбет Өтемісұлы тек батыр ғана емес, ақын, күйші әрі шешен болды. Оның жалынды жырлары халықтың рухын көтеріп, азаттық үшін күресуге жігер берді. Сондықтан тарихшылар Исатайды – қозғалыстың әскери жетекшісі, ал Махамбетті – рухани көсемі деп бағалайды.
Исатай мен Махамбет феномені – іс пен сөздің, қару мен өнердің майдандағы одағы. Махамбеттің өлеңдері жай ғана поэзия емес, әскердің әуенді ұраны, халықтың ашынған үні болды.
Махамбет Өтемісұлының шығармалары қазақ әдебиетіндегі азаттық рухының символына айналды. Оның «Ереуіл атқа ер салмай», «Мен, мен едім, мен едім», «Соғыс», «Мұнар күн» сияқты шығармаларында ел қорғау, ерлік, намыс және азаттық идеялары кеңінен жырланған. Бұл өлеңдер бүгінге дейін мектеп бағдарламасында оқытылады.
1838 жылы Ақбұлақ шайқасында Исатай Тайманұлы қаза тапты. Оның өлімі көтерілісшілер үшін ауыр соққы болды. Соған қарамастан Махамбет күресті тоқтатпай, халықты жігерлендіруді жалғастырды. Кейін ол да қуғынға ұшырап, 1846 жылы қаза тапты. Осылайша екі тұлғаның тағдыры да азаттық жолындағы күреспен аяқталды.
Неліктен олардың есімі бірге айтылады?
Исатай мен Махамбеттің есімі бірнеше себепке байланысты қатар аталады.
Біріншіден, олар бір көтерілісті бірге басқарды.
Екіншіден, мақсаттары ортақ болды – халықтың еркіндігі мен әділдігі үшін күресті.
Үшіншіден, екеуі бір-бірін толықтырды: Исатай – батыр қолбасшы болса, Махамбет – халықтың рухын көтерген ақын әрі сардар болды.
Төртіншіден, олардың ерлігі қазақ халқының азаттық жолындағы күресінің символына айналды.
Тарихтағы мұрасы
Бүгінде Қазақстанның көптеген қалаларында Исатай мен Махамбеттің атымен аталған көшелер, мектептер, ескерткіштер мен мәдени нысандар бар. Олардың өмірі мен күресі туралы кітаптар жазылып, фильмдер түсірілді. Бұл қос тұлғаның мұрасы – тәуелсіздік, әділдік және елге қызмет етудің жарқын үлгісі.
Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлының есімі бірге аталуы кездейсоқ емес. Олар бір дәуірде өмір сүріп, бір мақсат үшін күресті. Бірі қолына қару алып елді бастаса, екіншісі сөзімен рух беріп, халықты жігерлендірді. Сондықтан қазақ тарихында Исатай мен Махамбет – ажырамас қос тұлға, ел азаттығы жолындағы күрестің мәңгілік символы болып қала береді.
Біз бұған дейін Есім ханның бір шешімі Қазақ хандығының тағдырын қалай өзгерткені туралы жазған едік.
