Есім хан – Қазақ хандығы тарихындағы ең көрнекті мемлекет қайраткерлерінің бірі, елдің бірлігі мен тұтастығын сақтап, мемлекеттік билікті күшейткен тарихи тұлға. Ол шамамен XVI ғасырдың 60-жылдарында дүниеге келіп, 1598-1628 жылдары Қазақ хандығын басқарды. Шыңғыс хан әулетінен тараған Есім хан – Шығай ханның ұлы, Тәуекел ханның туған інісі. Қазақ халқы оны ерлігі мен батырлығы үшін «Еңсегей бойлы ер Есім» деп атаған. Бұл атақ оған Мәуереннахрға жасалған жорықтарда ерекше ерлік көрсеткені үшін берілген.
Есім ханның өмір жолы
Есім ханның толық есімі – Есмұхаммед (Ишмұхаммед). Оның нақты туған жылы белгісіз болғанымен, көптеген зерттеушілер шамамен 1560–1565 жылдары дүниеге келген деп есептейді. Әкесі Шығай хан қазақтың беделді хандарының бірі болғандықтан, Есім жастайынан ел басқару ісіне араласып, әскери жорықтарға қатысады. Әсіресе ағасы Тәуекел ханмен бірге жүргізген жорықтарда үлкен тәжірибе жинақтап, қолбасшылық қабілетімен танылды.
1598 жылы Бұхара түбіндегі шайқаста Тәуекел хан ауыр жараланып қайтыс болғаннан кейін, қазақтың игі жақсылары Есімді ақ киізге көтеріп хан сайлайды. Осылайша ол Қазақ хандығының он бірінші ханы атанып, отыз жыл бойы ел басқарды.
Қазақ хандығын нығайту жолындағы қызметі
Есім хан билікке келген кезде Қазақ хандығының ішкі және сыртқы жағдайы күрделі еді. Ел ішінде сұлтандар арасындағы билікке талас күшейсе, сырттан Бұхара хандығы мен ойраттардың қауіп-қатері арта түсті. Осындай қиын кезеңде Есім хан ең алдымен қазақ жерінің тұтастығын сақтауды және орталық билікті күшейтуді мақсат етті.
Ол алғашында Бұхара хандығымен бейбіт келісім жасап, Түркістан мен Ташкент өңірлерінің Қазақ хандығына қарауын заңды түрде мойындатуға қол жеткізді. Осы кезеңнен бастап Түркістан қаласы Қазақ хандығының саяси әрі рухани орталығына айналды. Кейін бұл қала бірнеше ғасыр бойы қазақ хандарының астанасы қызметін атқарды.
Тұрсын ханмен күрес
Есім хан билігі кезіндегі ең маңызды оқиғалардың бірі – Ташкент билеушісі Тұрсын Мұхаммед ханмен болған ұзаққа созылған күрес. Тұрсын өзін жеке хан жариялап, өз атынан теңге соқтырып, салық жинай бастайды. Бұл Қазақ хандығының бірлігіне үлкен қауіп төндірді.
1627 жылы Есім хан Тұрсын ханға қарсы шешуші жорық ұйымдастырып, Ташкентті қайтадан өзіне қаратты. Тұрсын хан жеңіліп, қаза тапты. Осы жеңістен кейін Қазақ хандығы қайтадан бір орталыққа біріктіріліп, ел ішіндегі алауыздық тоқтатылды. Бұл оқиға қазақ мемлекеттілігінің сақталуына зор ықпал етті.
Сыртқы саясаты
Есім ханның сыртқы саясатының басты мақсаты – Қазақ хандығының шекарасын қорғау және көрші мемлекеттермен тиімді қарым-қатынас орнату болды. Ол Бұхара хандығымен бірнеше рет соғысып, Сырдария бойындағы маңызды қалаларды сақтап қалды. Сонымен қатар ойраттардың шабуылдарына қарсы батыл тойтарыс беріп, қазақ жерінің шығыс шекарасын қорғады.
Есім хан қырғыздармен және Шығыс Түркістан билеушілерімен одақтық қатынас орнатып, сыртқы қауіпке қарсы бірлескен әрекет жасауға ұмтылды. Мұндай дипломатиялық саясат Қазақ хандығының халықаралық беделін арттырды.
«Есім ханның ескі жолы»
Есім ханның қазақ тарихындағы ең үлкен еңбектерінің бірі – заң жүйесін жетілдіруі. Ол Қасым хан енгізген «Қасым ханның қасқа жолын» заман талабына сай толықтырып, «Есім ханның ескі жолы» деп аталған заңдар жинағын қалыптастырды. Өкінішке қарай, бұл заңның түпнұсқасы сақталмағанымен, тарихи деректер мен халық жадында оның негізгі қағидалары белгілі.
«Есім ханның ескі жолының» басты бағыттары:
- хан билігінің беделі мен заңдылығын сақтау;
- әскери тәртіп пен ел қорғау міндетін күшейту;
- билердің әділ сот жүргізуін қамтамасыз ету;
- дәстүрлі құқықтық нормаларды сақтау.
Халық арасында бұл заңдардың мәнін сипаттайтын:
«Хан болсын, ханға лайық заң болсын,
Батыр болсын, жорық жолы мақұл болсын,
Абыз болсын, абыз сыйлау парыз болсын,
Би болсын, би түсетін үй болсын»
деген қағидалар кең тараған.
Бұл заңдар кейін Тәуке ханның «Жеті жарғысын» жасауға негіз болды.
Жиембет жыраудың толғауы
Есім хан дәуірінде өмір сүрген атақты жыраулардың бірі – Жиембет жырау. Ол ел тағдырына қатысты мәселелерде ханға ашық пікір айтып отырған. Оның әйгілі «Әмірің қатты Есім хан» атты толғауы қазақ әдебиетіндегі еркін ойдың жарқын үлгісі саналады. Жырау бұл шығармасында ханның әділетсіз шешіміне қарсы шығып, өзінің ғана емес, бүкіл елдің намысын қорғаған. Бұл шығарма сол дәуірдегі хан мен би арасындағы қарым-қатынасты, сөз бостандығының дәстүрлі қоғамдағы орнын айқын көрсетеді.
Есім ханның қайтыс болуы
Тұрсын хан мәселесін толық шешіп, Қазақ хандығының бірлігін қалпына келтіргеннен кейін Есім хан Түркістан қаласына оралып, мемлекеттік істермен айналысты. Ол шамамен 1628 жылы жетпіс жасқа таяған шағында табиғи себеппен дүниеден өтті. Денесі Түркістан қаласындағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесінің маңына жерленген. Кейін бұл жер қазақ хандарының қасиетті пантеонына айналып, көптеген мемлекет қайраткерлері сонда жерленді.
Қорытынды
Есім хан – Қазақ хандығының тәуелсіздігі мен бірлігі үшін аянбай күрескен көреген мемлекет қайраткері. Оның тұсында Түркістан қазақ мемлекетінің астанасына айналып, елдің аумақтық тұтастығы сақталды. Тұрсын ханның бүлігін басып, орталық билікті күшейтуі Қазақ хандығының ыдырап кетуіне жол бермеді. Сонымен қатар «Есім ханның ескі жолы» атты заңдар жинағы қазақтың дәстүрлі құқық жүйесінің дамуына үлкен үлес қосты. Сондықтан Есім хан қазақ халқының тарихында ерлігімен, даналығымен және мемлекетшілдік қасиетімен мәңгілік орын алған ұлы тұлға болып саналады.
