Тіс тазалау, монша, киім жуу: Алтын Орда қалаларында тазалық қалай сақталды?

Ортағасырлық қалалардың тазалығы туралы сөз қозғалғанда, көпшілік ең алдымен моншаларды еске алады. Алайда күнделікті өмірде тазалықты қамтамасыз еткен басты факторлар бұдан әлдеқайда ауқымды еді.

Таза су, кәріз жүйелері, тұрмыстық су ағарлар, дәретханалар мен қоқыс шұңқырлары – мұның бәрі қала тіршілігінің ажырамас бөлігі болған.

Археологиялық зерттеулер көрсеткендей, Алтын Орда қалаларында тазалық аптасына бір рет орындалатын рәсім емес, қалалық инфрақұрылымның маңызды құрамдас бөлігі саналған.

Сабын неден жасалды?

Алтын Орда дәуірінен сақталған нақты сабын дайындау рецепті әзірге табылған жоқ. Дегенмен Ұлыс Жошы ислам әлемімен тығыз байланыста болғандықтан, ол кезеңде сабын қайнату жақсы дамыған кәсіптердің бірі болғаны белгілі.

Ортағасырлық шығыс елдерінде сабын өсімдік майы немесе жануар майы мен сілтінің қоспасынан дайындалған. Сілті ағаш немесе өсімдік күлінен, кей жағдайда табиғи тұздардан алынған.

Қымбат сабын түрлері көбіне өсімдік майынан жасалатын. Батыс Азия мен Жерорта теңізі аймақтарында зәйтүн майын сілтімен араластырып, ұзақ уақыт қайнатқан. Мұндай сабын қатты әрі денеге жағымды болғандықтан, моншаларда жиі пайдаланылған.

Оқи отырыңыз:

• Томиристен бұрынғы аңыз: сақ патшайымы Зарина кім болған?
• Хош иіс, жібек, әшекей: Алтын Ордада ақсүйектер қалай киінген

Алтын Орда қалалары мен далалық аймақтарда жануар майынан жасалған сабын кең тараған болуы мүмкін. Ол тұрмыстық мақсатта, қол жууға, киім тазалауға және ыдыс жууға қолданылған.

Сабын қайнату оңай шаруа болмаған. Май мен сілтінің мөлшерін дәл есептеу қажет еді. Сілтінің шамадан тыс болуы теріні күйдіріп, матаны бүлдіруі мүмкін болғандықтан, бұл кәсіп тәжірибе мен шеберлікті талап етті.

Қаланың тіршілігін қамтамасыз еткен су жүйесі

Ірі қалалардың қалыпты жұмыс істеуі үшін су үздіксіз жеткізіліп, пайдаланылған су дер кезінде шығарылып отырған.

Алтын Орда қалаларында бұл міндетті бірнеше инженерлік жүйе атқарды. Арықтар арқылы су ашық арналармен тасымалданды. Хауыздар тұрмыстық қажеттілікке арналған су қоймасы қызметін атқарды. Ал кәрізге ұқсас кяриз жүйелері суды жер астымен жеткізіп отырған.

Әрине, ортағасырлық қалалар бүгінгідей мінсіз таза болмаған. Көшелерде шаң-тозаң, жануарлар, қолөнер өндірісінің қалдықтары кездескен. Дегенмен су мен дренаж жүйелерінің болуы қалалық өмірді реттеуге және санитарлық жағдайды сақтауға мүмкіндік берген.

Үй ішіндегі тазалық мәдениеті

Археологтар үшін ең қызықты олжалардың бірі – ташнау деп аталатын тұрмыстық су ағар құрылғылары.

Ташнау үй ішінде қолданылған суды сыртқа шығаратын арнайы жүйе болған. Ол қол жууға, бет шайуға, ыдыс тазалауға және басқа да тұрмыстық қажеттіліктерге пайдаланылған.

Бұл құрылғылардың табылуы тазалықтың тек қоғамдық моншалармен шектелмегенін көрсетеді. Яғни адамдар күнделікті тұрмыста да гигиенаға ерекше мән берген.

Үй ішінде балаларды күту, ас әзірлеу, кір жуу және күнделікті тазалық жұмыстарын жүргізу үшін су тұрақты пайдаланылған. Сондықтан тұрмыстық санитария қалалық мәдениеттің маңызды бөлігіне айналған.

Қоқыс пен қалдықтар қайда жіберілді?

Қалалық мәдениеттің басты белгілерінің бірі – тұрмыстық қалдықтарды арнайы орындарға шығару.

Алтын Орда қалаларында археологтар дәретханалар мен қоқыс шұңқырларын анықтаған. Бұл тұрғындардың қалдықтарды тұрғын үй аумағынан бөлек ұстауға тырысқанын көрсетеді.

Қоқыс шұңқырларына азық-түлік қалдықтары, сынған қыш ыдыстар мен тұрмыста жарамсыз болған заттар тасталған. Бүгінде дәл осы орындар археологтар үшін өткен дәуірдің күнделікті өмірін зерттеудегі ең маңызды дереккөздердің бірі саналады.

Әрине, ол кездегі дәретханалар қазіргі талаптарға сай болмаған. Алайда олардың болуының өзі қалалық кеңістікті ұйымдастыру деңгейінің жоғары болғанын аңғартады.

Үйде қалай жуынған?

Үй жағдайындағы тазалық көбіне отбасының әлеуметтік жағдайына байланысты болған.

Ауқатты отбасылардың үйлерінде су сақтайтын арнайы ыдыстар, ыңғайлы су ағарлар мен жуынуға арналған орындар болған. Ал қарапайым тұрғындар суды үнемдеп пайдаланып, тұрмыстық қажеттілікке қарай жұмсаған.

Қол жуу ең кең тараған гигиеналық рәсімдердің бірі саналған. Адамдар жұмыс алдында және кейін, ас ішер алдында, тамақтан соң, сондай-ақ діни рәсімдер алдында міндетті түрде қолын жуып отырған.

Тазалық – беделдің бір бөлігі

Сауда мен қолөнер дамыған қалаларда сыртқы келбет пен ұқыптылық маңызды рөл атқарған. Саудагерлер, шеберлер, мешіт қызметкерлері мен шенеуніктер күн сайын көпшілікпен араласқандықтан, тазалық олардың беделі мен абыройының бір көрсеткішіне айналды.

Сондықтан Алтын Орда қалаларындағы тазалық мәдениетін тек моншалармен байланыстыру дұрыс емес. Археологиялық деректер көрсеткендей, су жүйелері, ташнаулар, қоқыс шұңқырлары мен тұрмыстық санитария құралдары ортағасырлық қалалардың күнделікті өмірінде маңызды орын алған.

Бұл Алтын Орда қалаларында тазалықтың жай ғана тұрмыстық қажеттілік емес, қалалық мәдениеттің ажырамас бөлігі болғанын дәлелдейді.

Әйелдер гигиенасы

Алтын Орда кезеңіндегі әйелдер гигиенасы туралы нақты деректер көп сақталмаған. Өйткені археология көбіне тас, кірпіш, қыш ыдыс пен металл бұйымдарды жақсы сақтайды, ал мата, ағаш, тері және күнделікті тұрмыста қолданылған заттар уақыт өте келе жоғалып кеткен.

Соған қарамастан археологиялық олжалар ортағасырлық қалалардағы тұрмыс мәдениеті жайында маңызды мәлімет береді. Үйлерден табылған су ағар жүйелері, ташнаулар, дәретханалар мен су көздері әйелдердің күнделікті тазалықты сақтауға мүмкіндік алғанын көрсетеді. Олар қол жуып, шаш күтімін жасап, балалардың киімін жуып, үй ішінің тазалығын қамтамасыз еткен.

Әйелдер мен монша мәдениеті

Ислам өркениетінің ықпалында болған Алтын Орда қалаларында тазалық тек тұрмыстық қажеттілік емес, діни міндеттердің бірі саналды. Әйелдер үшін бұл күнделікті өмірдің ажырамас бөлігі еді. Денені таза ұстау, киім күтімі, отбасы мен балаларға қарау – бәрі де тұрмыстық мәдениеттің құрамына кірді.

Зерттеушілердің айтуынша, әйелдер қоғамдық моншаларға тұрақты барып тұрған. Шығыс хаммамдарында ерлер мен әйелдерге арналған уақыт немесе күндер бөлек белгіленетін. Сондықтан монша тек жуынатын орын ғана емес, әйелдердің өзара араласатын әлеуметтік кеңістігіне айналды.

Моншада әйелдер дене күтімін жасап қана қоймай, туыстардың жағдайын сұрасып, отбасылық жаңалықтармен бөлісіп, бала тәрбиесі мен тұрмыстық мәселелерді талқылаған. Осылайша тазалық мәдениеті қоғамдық өмірмен тығыз байланыста болды.

Ауқатты отбасылардан шыққан әйелдер моншадан кейін хош иісті майлар, раушан суы немесе түрлі әтірлер қолданға болуы мүмкін. Ал қарапайым тұрғындар үшін монша ең алдымен тазалық пен демалыстың орны қызметін атқарды.

Балалар күтімі қалай болған?

Ортағасырлық деректерде балалар гигиенасы туралы мәліметтер өте аз кездеседі. Дегенмен балалар ересектермен бір ортада өмір сүргендіктен, олардың күтімі де сол кездегі санитарлық мүмкіндіктерге тәуелді болды.

Сәбилерді үй жағдайында шомылдырып, таза маталарға ораған. Үлкендеу балаларды қол жууға, таза киім киюге және үй ішіндегі тәртіп ережелерін сақтауға ерте жастан үйреткен.

Бай отбасыларда күтім жасау жеңілірек болған. Себебі оларда қызметшілер, арнайы ыдыстар мен тұрмыстық жағдай жақсырақ еді. Ал қарапайым тұрғындар үшін су тасу, жылыту және кейін оны төгу үлкен еңбекті талап ететін. Сондықтан балалар күтімі көбіне отбасы әйелдерінің мойнына жүктелді.

Тіс тазалығы қалай сақталды?

Археологтар Алтын Орда тұрғындарының тіс күтімі туралы нақты заттарды сирек табады. Өйткені ол үшін пайдаланылған құралдардың көпшілігі ағаштан немесе өсімдіктерден жасалған.

Алайда Ұлыс Жошы ислам әлемінің құрамында болғандықтан, мұсылман қоғамына тән мисуак немесе сивак пайдалану дәстүрі кең таралған болуы ықтимал. Бұл – ұшы талшықтанып жұмсартылған ағаш таяқша, ол тісті тазалауға арналған табиғи құрал ретінде қолданылған.

Сонымен қатар адамдар ауызды сумен шайып, кейбір өсімдіктердің талшықтарын немесе матаны пайдаланып тістерін тазалаған болуы мүмкін.

Киім қалай жуылды?

Кір жуу ортағасырлық тұрмыстағы ең ауыр жұмыстардың бірі болды. Ол үшін мол су, шаятын орын және киімді кептіретін кеңістік қажет еді.

Күнделікті киімдер қолмен жуылып, бірнеше рет шайылып отырған. Әсіресе балалардың киімі мен жұмысқа арналған киімдер жиі тазартылған. Мұндай жұмыстар көбіне әйелдердің мойнына жүктелген.

Ауқатты үйлерде кір жуу ісімен арнайы қызметшілер айналысса, қарапайым отбасыларда бұл шаруаны үйдегі әйелдер мен балалар атқарған.

Қымбат киімдер ерекше күтім талап етті

Алтын Орда ақсүйектерінің киімдері жібек, парша және алтын жіптермен безендірілген қымбат маталардан тігілген. Мұндай бұйымдарды қарапайым киім секілді жуу мүмкін болмаған.

Су мен күшті сілті матаның құрылымын бүлдіріп, сәндік өрнектердің бұзылуына әкелуі мүмкін еді. Сондықтан салтанатты шапандар мен бас киімдерді көбіне желдетіп, арнайы сандықтарда сақтаған.

Қымбат киімдер отбасының мәртебесін білдіретін құндылық ретінде қарастырылып, ерекше күтіммен ұсталған.

Орта ғасырдағы қала көшелері қаншалықты таза болды?

Әрине, XIII-XIV ғасырлардағы қала көшелерін бүгінгі санитарлық талаптармен салыстыруға болмайды. Көшелерде мал жүрді, қолөнершілер жұмыс істеді, базарлар қызу тіршілікке толы болды.

Соған қарамастан археологиялық зерттеулер көптеген қалаларда су ағарлар, қоқыс шұңқырлары мен дренаж жүйелері болғанын көрсетеді. Яғни тұрғындар қалдықтарды реттеп, тұрмыстық ластануды бақылауға тырысқан.

Ірі сауда орталықтарының қалыпты жұмыс істеуі үшін су жүйесі, қоқыс шығару орындары мен тазалық мәдениеті қажет болған. Сондықтан Алтын Орда қалаларындағы санитарлық жүйе өз дәуірі үшін жеткілікті дамыған деуге болады.

Тазалық – күнделікті еңбектің нәтижесі

Археологтар бізге адамдардың өзін емес, олардың қалдырған іздерін көрсетеді. Ташнаулар, су құбырлары, дәретханалар, қоқыс шұңқырлары мен тұрмыстық ыдыстар арқылы ортағасырлық қалалардың күнделікті өмірін қалпына келтіруге болады.

Бұл деректер Алтын Ордадағы тазалық мәдениетінің моншамен ғана шектелмегенін дәлелдейді. Ол су жүйелерінен бастап балалар күтіміне, киім тазалығынан тұрмыстық тәртіпке дейінгі кең ауқымды қамтыған.

Сондықтан Ұлыс Жошы қалаларындағы гигиена мәдениеті – ортағасырлық өркениеттің даму деңгейін көрсететін маңызды көрсеткіштердің бірі.

Бұған дейін теңгенің тарихы Алтын Ордадан басталғаны туралы жазғанбыз.