Қазақстанның Ұлттық музейіне Алтын Орда кезеңіне тиесілі бірегей жәдігер – Болған ана кесенесінен табылған әйел шапаны тапсырылды.
Құнды жәдігер Ұлытау өңіріндегі Болған ана кесенесін зерттеу барысында анықталған. Мамандар бірнеше жыл бойы матаның құрылымын, тігіс ерекшеліктерін, сақталу деңгейін және дайындау технологиясын мұқият зерттеп, түпнұсқаны сақтап қалу мен ғылыми реконструкция жасау жұмыстарын жүргізді.
Зерттеушілер пікірінше, бұл шапан Жошы ұлысы дәуіріндегі ақсүйек әйелдердің мәдениетімен байланысты. Археологияда металл, керамика немесе тас бұйымдарға қарағанда мата бұйымдарының өте сирек сақталатынын ескерсек, бұл жәдігердің тарихи маңызы ерекше.
Ортағасырлық киім – әлеуметтік мәртебенің айнасы
Көшпелі қоғамда адамның әлеуметтік дәрежесін оның киімінен-ақ аңғаруға болатын. Матаның сапасы, бас киімнің үлгісі, әшекейлер мен сәндік элементтер әйелдің отбасылық жағдайын, әулетінің беделін және билеуші ортаға қаншалықты жақын екенін көрсеткен.
Зерттеуші Регина Каримованың еңбектерінде Алтын Орда дәуіріндегі әйел киімі тұтас мәдени кешен ретінде қарастырылады. Оған киімнен бөлек бас киім, аяқ киім, белдік, әшекей бұйымдар, тұмарлар, шаш үлгілері, косметикалық құралдар мен тұрмыстық аксессуарлар да кірген.
Бұл деректер сол кезеңдегі ақсүйек әйелдің бейнесі бір ғана сәнді киіммен емес, өзара үйлескен көптеген элементтер арқылы қалыптасқанын көрсетеді.
Бокка – мәртебенің белгісі
Алтын Орда мен Моңғол империясы дәуіріндегі әйелдердің ең танымал бас киімдерінің бірі – бокка немесе боктаг болған.
Зерттеушілер Елена Корж бен Софья Шашунованың еңбектерінде бокканың тұрмыстағы әйелдердің мәртебесін білдіретін ерекше бас киім болғаны айтылады. Мұндай бұйымдар қымбат жібек маталардан тігілген.
Биік пішінімен ерекшеленетін бас киімнің құрамына жібек мата, желек, байлауыштар мен сәндік бөлшектер енген. Ол өз иесін кез келген ортада бірден ерекшелендіріп тұрған.
Ғалымдар нені анықтады?
Соңғы жылдары боктаг тақырыбы жеке зерттеу нысанына айналды. Ғалым Лилия Макласова бұл бас киімнің күрделі әрі қымбат бұйым болғанын, оның жоғары әлеуметтік мәртебеге ие тұрмыстағы әйелдермен тікелей байланысты екенін атап өтеді.
Зерттеуші ондаған археологиялық ескерткіштерден табылған бас киімдердің қалдықтарын салыстыра отырып, олардың құрылымы мен сәндік ерекшеліктерін талдаған.
Сонымен қатар мамандар боктаг пен қазақтың дәстүрлі сәукелесі арасында тікелей байланыс бар деген пікірге сақтықпен қарау қажеттігін айтады. Өйткені мұндай сабақтастықты дәлелдейтін археологиялық деректер әзірге жеткіліксіз.
Жазба деректер не дейді?
Моңғол дәуіріндегі әйелдердің киім үлгісі туралы мәліметтерді еуропалық саяхатшылар Плано Карпини мен Гильом де Рубруктың жазбаларынан да кездестіруге болады.
Алайда қазіргі зерттеушілер бұл деректерді археологиялық олжалармен және музей қорларындағы жәдігерлермен салыстыра отырып пайдаланады. Өйткені саяхатшылар көргенін өз мәдени көзқарасы тұрғысынан сипаттаған.
Жазба деректер мен археологиялық материалдардың өзара сәйкес келуі тарихшыларға ортағасырлық әйелдің шынайы бейнесін қалпына келтіруге мүмкіндік береді.
Болған ана бейнесі
Болған ана кесенесі Қазақстан аумағындағы Алтын Орда дәуірінен жеткен әйелдер мәдениетінің ең көрнекті үлгілерінің бірі саналады.
Ғылыми реконструкцияларда Болған ана ақсүйек әйелге тән салтанатты шапан киіп, биік бас киім таққан кейіпте бейнеленеді.
Шапан алғаш рет 2019 жылы табылып, кейін Әлкей Марғұлан атындағы Павлодар педагогикалық университетінің қорына тапсырылған. Оның зерттелуі мен консервациясын UMAI халықаралық мәдени мұраны сақтау және қалпына келтіру зертханасының мамандары жүргізді.
Қазіргі таңда шапанның ғылыми реконструкциясы Ұлытау музейінде көпшілік назарына ұсынылған. Ал түпнұсқа жәдігер арнайы сақтау талаптарына байланысты Ұлттық музей қорына өткізілді.
Жібек, айдаһар және феникс
Алтын Орда дәуірінде қымбат мата әлеуметтік мәртебенің маңызды көрсеткіші болған. Археологиялық зерттеулер барысында Алматы облысындағы Шеңгелді ескерткішінен айдаһар мен феникс бейнеленген жібек маталардың қалдықтары табылған.
Бұл жәдігерлер XIII-XIV ғасырлардың басына жатады және Жошы ұлысының Қытай мен Иран сияқты ірі өркениеттермен тығыз байланыста болғанын көрсетеді.
Сол кезеңде жібек, парша және алтын жіптермен тоқылған маталар кейде әшекей бұйымдардан да жоғары бағаланған. Өйткені олар отбасының халықаралық сауда жолдарына қол жеткізе алатынын және қоғамдағы жоғары орнын білдіретін.
Алтын Орда дәуіріндегі сарай мәдениетінде киім тек тұрмыстық қажеттілік емес, билік пен беделдің маңызды белгісі саналды. Сондықтан сол заманның әрбір матасы мен әрбір сәндік элементі өз иесінің қоғамдағы орнын айқындап тұрған ерекше тіл қызметін атқарды.
Алтын Орда сәні Қазақстаннан тыс өңірлерде де тараған
Алтын Орда дәуіріне қатысты әйелдердің бас киімдері тек Қазақстан аумағынан ғана емес, басқа өңірлерден де табылып жатыр. Мұндай олжалар сол кезеңдегі сән үлгілерінің Жошы ұлысының негізгі орталықтарынан тыс аймақтарға дейін кең тарағанын көрсетеді.
Мәселен, Томск маңындағы Шайтан-II қорымынан жас әйелдің жерлеу орнын зерттеу барысында ерекше бас киімнің қалдықтары анықталған. Археологтар оны алдыңғы бөлігінде қола дискісі бар, моншақтармен безендірілген бас киім ретінде қайта қалпына келтірді.
Ғалымдар пікірінше, бұл бұйым Алтын Орда ақсүйектеріне тән сәндік дәстүрлермен байланысты. Мұндай деректер империялық стильдің шалғай өңірлерге дейін жеткенін дәлелдейді.
Тағы бір маңызды мысал Моңғолия аумағындағы Ногоон Гозгор қорымынан табылған ақсүйек әйелдің жерлеу кешенінен белгілі. Онда боктаг бас киімі, қайың қабығынан жасалған қаңқаны қаптаған жібек маталар, бірнеше бас киім түрі және айдаһар, феникс, пион бейнелері бар қымбат маталар анықталған.
Бұл жәдігерлер Алтын Орда мәдениетін Моңғол империясының кең мәдени кеңістігі аясында қарастыруға мүмкіндік береді.
Әшекейлер – мәртебенің көрінісі
Ортағасырлық әйелдің келбетін әртүрлі әшекей бұйымдар толықтырған. Білезіктер, салпыншақтар, моншақтар мен бас киімге тағылатын сәндік элементтер әйелдің әлеуметтік орнын айқындаған.
Қазақстан аумағындағы Алтын Орда ескерткіштерінен табылған күміс және алтын бұйымдар сол дәуірдегі зергерлік өнердің жоғары деңгейде дамығанын көрсетеді. Мысалы, Бозоқ қорымынан арыстан бейнесімен безендірілген күміс білезіктер табылса, Сығанақ кесенесінен алтын әшекейлер анықталған.
Металл бұйымдар жер астында жақсы сақталатындықтан, археологтар үшін олар өткен дәуірдің сән үлгілерін қалпына келтіруде маңызды дереккөз саналады. Осы арқылы ордалық ақсүйектер қандай өрнектер мен символдарды ерекше бағалағанын аңғаруға болады.
Әйелдер үшін әшекейлер сәндік мақсатта ғана қолданылмаған. Олар отбасының дәулетін, әлеуметтік мәртебесін және белгілі бір мәдени ортаға тиесілі екенін білдіретін маңызды белгі болған.
Күнделікті өмірдегі сән
Ақсүйек әйелдің киім үлгісін тек салтанатты шапан мен биік бас киім арқылы бағалау жеткіліксіз. Археологиялық зерттеулерде белдіктер, сөмкелер, тұмарлар, айналар және жеке күтімге арналған бұйымдар да жиі кездеседі.
Осындай ұсақ заттардың өзі ортағасырлық әйелдердің күнделікті тұрмысын тануға мүмкіндік береді. Салтанатты шараларға арналған киім мен күнделікті қолданылатын бұйымдардың арасында айқын айырмашылық болған.
Әулеттің мәртебесі жоғарылаған сайын қолданылған маталардың сапасы, металл бұйымдардың құндылығы және сәндік элементтердің күрделілігі де арта түскен.
Сондықтан Алтын Орда сәні тек сыртқы әсемдік емес, қоғамдағы әлеуметтік айырмашылықтарды білдіретін маңызды құрал болған деуге негіз бар.
Алтын Орда дәуірінде хош иіс қолданылды ма?
Бұл мәселеде зерттеушілер сақтық танытады. Қазіргі таңда әйелдердің киіміне немесе бас киіміне арнайы хош иісті шөптер тігілгенін дәлелдейтін нақты археологиялық айғақтар жоқ.
Органикалық материалдар уақыт өте келе жақсы сақталмайды, ал иіс археологиялық қабатта мүлде із қалдырмайды.
Соған қарамастан, Алтын Орда қалаларында хош иіс мәдениеті болғаны белгілі. Сол кезеңде раушан суы, хош иісті майлар мен шығыстың монша дәстүрлері кең тараған.
Археологтар тапқан арнайы ыдыстар мен жазба деректер қалаларда тазалық пен жағымды иіске ерекше мән берілгенін көрсетеді.
Сондықтан ақсүйек әйелдердің киімдері раушан суымен өңделуі немесе хош иісті заттармен аласталуы мүмкін деген болжам бар. Алайда мұны әзірге ғылыми тұрғыда дәлелденген факт ретінде қарастыруға болмайды.
Алтын Орда сәні – тұтас мәдени код
Алтын Орда дәуіріндегі әйел киіміне тек сәндік бұйым ретінде қарау оның шынайы маңызын толық ашпайды. Киім, бас киім, аяқ киім және әшекейлер сол кезеңдегі адамның шыққан тегі, отбасы жағдайы, әлеуметтік мәртебесі мен байлығы туралы ақпарат берген.
Болған ана кесенесінен табылған салтанатты шапан, жібек боктагтар, айдаһар мен феникс бейнеленген маталар, Бозоқ пен Сығанақтан анықталған әшекейлер – мұның бәрі Жошы ұлысы мәдениетінің алып империялық өркениеттің бір бөлігі болғанын көрсетеді.
Осындай археологиялық олжалар арқылы Алтын Орда тарихы тек жорықтар мен хандар шежіресі ретінде ғана емес, сол дәуірдегі адамдардың күнделікті өмірі мен мәдениетін танытатын жанды тарихқа айналады.
Бұл тарихта биік боктаг киген, қымбат жібек шапан жамылған, нәзік әшекейлер таққан ақсүйек әйелдердің де өзіндік орны бар.
