Қазақ хандарының жоңғар әйелдері болған ба? Тарих не дейді

Қазақ пен жоңғар арасындағы ғасырларға созылған қанды шайқастар халық жадында ел мен жерді қорғаған ерлік дәуірі ретінде сақталды. «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама», Орбұлақ шайқасы, Аңырақайдағы жеңіс – мұның бәрі қазақ-жоңғар қатынасының соғысқа толы кезеңдерін сипаттайды. Сондықтан «қазақ хандарының жоңғар әйелдері болған» деген пікір алғаш естіген адамға оғаш көрінуі мүмкін.

Алайда тарих ғылымы бұл мәселеге эмоциямен емес, дерекпен қарайды. Зерттеушілердің айтуынша, қазақ хандары мен жоңғар ақсүйектері арасында әулеттік некелердің болғанын жоққа шығаруға болмайды. Бірақ бұл кең таралған құбылыс емес, сол дәуірдегі саяси дипломатияның бір көрінісі болған.

Соғыс пен дипломатия қатар жүрген дәуір

XVII–XVIII ғасырларда Қазақ хандығы мен Жоңғар хандығы Орталық Азиядағы ең ірі саяси күштердің қатарында болды. Екі мемлекет арасында ұзақ жылдарға созылған қақтығыстар жүргенімен, ара-тұра бітім жасалып, елшілік алмасып, тұтқындар қайтарылып отырған.

Тарихшылар көшпелі мемлекеттердің саяси мәдениетінде әулеттік некенің маңызды дипломатиялық құрал болғанын айтады. Мұндай дәстүр қазақтарда ғана емес, моңғолдарда, ноғайларда, башқұрттарда, қалмақтарда және Орта Азия хандықтарында да кеңінен қолданылған.

Қазақ хандары да көрші елдердің билеуші әулеттерімен туыстық байланыс орнату арқылы саяси тұрақтылықты сақтауға ұмтылған.

Абылай хан және Топыш ханым

Бұл мәселеде ең жиі айтылатын тұлға – Абылай хан.

Белгілі шығыстанушы, этнограф әрі тарихшы Шоқан Уәлихановтың еңбектерінде Абылай ханның бірнеше жары болғаны айтылады. Кейінгі зерттеушілердің бірқатары олардың арасында жоңғар ақсүйектерінен шыққан Топыш есімді ханымның болғанын жазады.

Зардыхан Қинаятұлы, Мұхамеджан Тынышбаев секілді зерттеушілер де Абылай ханның жоңғар билеуші әулетімен туыстық байланыс орнатқанын атап өтеді.

Кейбір деректерде Топыштың жоңғар нояндарының қызы болғаны айтылады. Бұл некенің саяси астары болғаны анық. Өйткені Абылай хан ұзақ уақыт жоңғар ордасында тұтқында болып, кейін босатылғаннан кейін екі ел арасындағы келіссөздерге белсенді араласқан.

Дегенмен тарихшылар бұл мәселеде бір пікірде емес. Кейбір зерттеушілер Топыш туралы мәліметтердің ауызша шежірелерге көбірек сүйенетінін айтып, сақтықпен қарауға шақырады. Сондықтан бұл тақырып әлі де ғылыми зерттеуді қажет етеді.

Жоңғар қыздары қазақ даласына қалай келді?

Жоңғар әйелдерінің қазақ қоғамына келуінің бірнеше жолы болған.

Біріншісі – дипломатиялық неке. Екі мемлекет арасындағы уақытша бейбітшілік орнату немесе саяси келісімді нығайту үшін ақсүйек әулеттері қыз алысып, қыз берісіп отырған.

Екіншісі – соғыс тұтқындары. Қазақ-жоңғар соғыстары кезінде екі жақтан да мыңдаған адам тұтқынға түскені белгілі. Олардың арасында ақсүйек әулеттердің өкілдері де болған.

Үшіншісі – босқындар мен көшіп келген отбасылар. XVIII ғасырдың ортасында Жоңғар хандығы күйрегеннен кейін оның құрамындағы көптеген ру-тайпалар қазақ жеріне, Қытайға және Ресейге тарап кетті. Кейбірі қазақ руларына сіңісіп, уақыт өте келе қазақ қоғамының бір бөлігіне айналды.

Тарихшылар не дейді?

Белгілі тарихшы Мұхамеджан Тынышбаев өз еңбектерінде қазақ хандарының көрші мемлекеттердің ақсүйек әулеттерімен некелік байланыс орнатқанын жазады.

Зардыхан Қинаятұлы да көшпелі мемлекеттердің тарихында мұндай дипломатиялық некелердің қалыпты тәжірибе болғанын көрсетеді.

Ал Левшин, Бартольд, Потанин секілді зерттеушілер қазақ қоғамындағы хан әулеттерінің сыртқы саясатында туыстық байланыстың маңызды рөл атқарғанын атап өткен.

Дегенмен олардың ешқайсысы мұндай некелерді жаппай құбылыс ретінде сипаттамайды. Керісінше, мұндай байланыстар өте сирек кездескен және тек мемлекеттік мүдде тұрғысынан жүзеге асқан.

Неге бұл тақырып жиі талқыланады?

Соңғы жылдары әлеуметтік желілерде «қазақ хандары жоңғар қыздарына үйленген» деген пікірлер жиі айтылады. Алайда көп жағдайда бұл мәліметтер нақты тарихи дерекке емес, қысқа жазбаларға немесе ауызекі әңгімелерге сүйенеді.

Тарих ғылымында кез келген тұжырым бірнеше дереккөз арқылы дәлелденуі тиіс. Сондықтан Абылай ханның жоңғар жұбайы болғаны жөніндегі мәліметтер кең таралғанымен, оның барлық егжей-тегжейі толық құжатпен расталды деуге болмайды.

Соғыс – бір бөлек, саясат – бір бөлек

Тарихқа бүгінгі көзқараспен баға беру әрдайым дұрыс бола бермейді. XVII–XVIII ғасырларда мемлекеттердің басты мақсаты – елдің амандығы мен тәуелсіздігін сақтау болды. Сол үшін кейде жаумен соғысып, кейде келісім жасап, кейде туыстық байланыс орнатуға тура келген.

Қазақ хандарының жоңғар әйелдері болғаны туралы мәліметтер дәл осындай саяси шындықтың бір көрінісі саналады. Бұл қазақ-жоңғар соғыстарының болмағанын немесе олардың жау болмағанын білдірмейді. Керісінше, сол күрделі кезеңде әскери күшпен қатар дипломатияның да маңызды рөл атқарғанын көрсетеді.

Тарихшылардың пікірінше, мұндай некелер жеке адамның таңдауы ғана емес, тұтас мемлекеттің тағдырына әсер еткен саяси шешімдердің бірі болған. Сондықтан бұл мәселені бүгінгі эмоциямен емес, тарихи деректер мен ғылыми зерттеулер негізінде бағалау қажет.