Альфред Нобель: динамитті ойлап тапқан ғалым қалай әлемдегі ең беделді сыйлықтың негізін қалады

Альфред Нобель есімі бүгінде әлемдегі ең беделді ғылыми және мәдени марапаттардың бірімен байланысты. Алайда оны көпшілік алдымен динамитті ойлап тапқан швед химигі ретінде біледі. Оның өмірінде ғылым, кәсіпкерлік, өнертапқыштық, әдебиет және бейбітшілік идеялары қатар өрбіді.

Альфред Нобель 1833 жылы 21 қазанда Стокгольмде дүниеге келген. Әкесі Эммануэль Нобель инженер әрі өнертапқыш болды. Отбасы бастапқыда қаржылық қиындықтарға тап болғанымен, кейін әкесі Ресейге көшіп, Санкт-Петербургте табысты кәсіпкерге айналды.

Нобельдер отбасы Ресейде

Альфред тоғыз жасында отбасымен бірге Санкт-Петербургке көшті. Бұл кезең оның болашақ мамандығына үлкен әсер етті. Нобельдер отбасында балаларға үйде арнайы мұғалімдер сабақ берді. Альфред бірнеше тіл меңгеріп, химия мен әдебиетке ерекше қызығушылық танытты.

Оның әкесі Ресейде қару-жарақ пен өндірістік жабдықтар шығаратын кәсіпорын құрды. Эммануэль Нобель теңіз миналарын, станоктарды, бу машиналарын жасап, әскери тапсырыстар орындады. Кейін Нобельдер отбасының мүшелері Ресейдегі мұнай өнеркәсібінің дамуына да елеулі үлес қосты.

Жас Альфред 1850-1852 жылдары Еуропа мен АҚШ-қа саяхаттап, білімін жетілдірді. Францияда ол химик Асканио Собреро жұмыс істеген зертханада болды. Собреро нитроглицеринді алғаш алған ғалымдардың бірі еді. Нобель осы заттың ерекше қасиеттеріне қызығып, оны практикалық мақсатта қолданудың жолдарын іздей бастады.

Нитроглицерин және алғашқы тәжірибелер

Нитроглицерин өте қуатты жарылғыш зат болғанымен, оны қолдану аса қауіпті еді. Нобельдің алдында тұрған негізгі мәселе – оның жарылғыш қасиетін сақтай отырып, затты қауіпсіз әрі басқарылатын күйге келтіру болды.

1860-жылдары ол нитроглицеринмен тәжірибелерін жалғастырды. Алайда бұл зерттеулер бірнеше рет қайғылы жағдайға әкелді. 1864 жылы Швециядағы Нобель зертханасында болған жарылыстан оның інісі Эмиль қаза тапты.

Бұл қайғылы оқиға ғалымға қатты әсер етті. Дегенмен ол зерттеуін тоқтатпады. Керісінше, жарылғыш заттарды қауіпсіз ету мәселесіне бұрынғыдан да көп көңіл бөлді.

Динамиттің пайда болуы

Нобельдің ең танымал жаңалығы 1867 жылы дүниеге келді. Ол нитроглицеринді кизельгур деп аталатын кеуекті минералды материалмен араластырғанда, жарылғыш затты басқару әлдеқайда оңай болатынын анықтады. Осылайша динамит пайда болды.

Нобель жаңа өнертабысына патент алды. Динамит көп ұзамай әлемнің әртүрлі елдерінде қолданыла бастады. Оның көмегімен тау жыныстарын қопару, шахталар қазу, туннельдер салу және жол құрылысы сияқты жұмыстарды жүргізу жеңілдеді.

Дегенмен динамиттің әскери мақсатта да қолданылғаны Нобельдің есімімен байланысты қарама-қайшылықты күшейтті.

Нобельдің басқа өнертабыстары

Альфред Нобель тек динамитпен шектелген жоқ. Оның атына 355 патент тіркелген. Ол химия, металлургия, медицина және басқа да салаларда зерттеулер жүргізді.

1876 жылы Нобель нитроглицерин мен коллодийді біріктіріп, динамиттен де қуатты гелигнитті жасап шығарды. 1887 жылы ол нитроглицерин мен нитроцеллюлоза негізіндегі түтінсіз оқ-дәрі – баллиститті ұсынды.

Нобель отбасының мұнай бизнесіне де қатысқан. Ағайынды Нобельдердің Ресейдегі мұнай кәсіпшілігі Баку аймағында қарқынды дамыды. Мұнай өндіру, өңдеу және тасымалдау жүйелерін жетілдіруге олардың компаниясы үлкен үлес қосты.

«Өлім саудагері» деген атау

Нобельдің өміріндегі ең ерекше оқиғалардың бірі 1888 жылы болды. Француз газеті Альфред Нобель қайтыс болды деп қате хабарлады. Шын мәнінде, сол кезде оның ағасы Людвиг Нобель қайтыс болған еді.

Осы қателіктің арқасында Альфред Нобель өзінің тірі кезінде некрологын оқып шықты.

Некрологта ол динамит арқылы байлыққа жеткен, адамдардың өліміне себеп болатын қару-жарақ өндірісімен байланысты кәсіпкер ретінде сипатталған. Бұл Нобельге қатты әсер етті.

Ол қайтыс болғаннан кейін қандай мұра қалатыны туралы ойлана бастады.

Нобель пацифист болды ма?

Альфред Нобель өзін бейбітшілікті жақтаушы адам ретінде санаған. Ол соғыс туралы өзіндік көзқарас ұстанды. Нобельдің пікірінше, егер мемлекеттер бір-бірін жойып жіберуге қабілетті аса қуатты қаруға ие болса, соғыс бастаудың қаншалықты қауіпті екенін түсінеді.

Бұл идея іс жүзінде күткендей нәтиже берген жоқ. Алайда Нобель жарылғыш заттарды тек әскери мақсатта емес, бейбіт жұмыстарда пайдалануды қолдады.

Оның өнертабыстары тау-кен өндірісінде, құрылыс саласында, туннель қазуда және басқа да жұмыстарда қолданылды.

Нобель сыйлығының дүниеге келуі

1895 жылы Альфред Нобель өзінің соңғы өсиетіне қол қойды. Ол байлығының басым бөлігін арнайы қорға қалдыруды тапсырды.

Нобельдің өсиетінде оның қаражаты жыл сайын адамзатқа ең көп пайда әкелген адамдарды марапаттауға жұмсалуы керек екені жазылған.

Ол бес бағытты атады: физика, химия, медицина немесе физиология, әдебиет және бейбітшілік ісі.

Альфред Нобель 1896 жылы 10 желтоқсанда қайтыс болды. Ол өмірден өткеннен кейін оның өсиетін орындауға байланысты бірқатар қиындықтар туындады. Соған қарамастан, 1901 жылы Нобель сыйлығы алғаш рет табысталды.

Содан бері бұл марапат ғылым мен мәдениет саласындағы ең беделді халықаралық сыйлықтардың біріне айналды.

Неліктен математика бойынша Нобель сыйлығы жоқ?

Нобель сыйлығының математика саласында берілмеуі де жиі талқыланады. Бұл туралы түрлі аңыз бар. Солардың бірі Нобельдің сүйіктісі оны математикпен алдап кеткен деген болжамға негізделген. Бірақ бұл әңгіменің тарихи дәлелі жоқ.

Нақтысы – Нобель өзінің өсиетінде математиканы марапатталатын салалардың қатарына қоспаған. Оның не себепті мұндай шешім қабылдағаны туралы нақты түсініктеме қалмаған.

Экономика саласындағы Нобель сыйлығы да бастапқы тізімде болған жоқ. Ол 1968 жылы Швецияның Орталық банкі тарапынан Нобельді еске алуға арналған сыйлық ретінде құрылды.

Айта кетейік, осы аптада Нобель сыйлығының медицина, физика және химия саласы бойынша иегерлері анықталған еді.