Қазақстанда 70 жылдан астам уақыттан кейін табиғатқа Амур жолбарысының жіберілуі – жай ғана экологиялық жаңалық емес. Бұл – сирек кездесетін жыртқышты тарихи мекеніне қайтаруға бағытталған халықаралық деңгейдегі ең ірі табиғат қорғау жобаларының бірі. Үміт атты аналық жолбарыстың «Іле-Балқаш» мемлекеттік табиғи резерватына жіберілуі Қазақстанда тұтас экожүйені қалпына келтіруге бағытталған ұзақ мерзімді бағдарламаның алғашқы нақты нәтижесі болды.
Үміттің табиғатқа оралуы неліктен тарихи оқиға?
2026 жылғы 31 шілдеде Қазақстанда соңғы жетпіс жылдан астам уақыт ішінде алғаш рет жолбарыс табиғи ортаға жіберілді. Бұл оқиға тек бір жануардың еркіндікке шығуы ғана емес, кезінде еліміздің оңтүстік өңірлерінде кең таралған Тұран жолбарысын тарихи мекеніне қайтару жолындағы маңызды кезең саналады.
Экологтар бұл жобаға он жылдан астам уақыт дайындалды. Осы уақыт ішінде «Іле-Балқаш» мемлекеттік табиғи резерваты құрылып, жолбарыстың тіршілік етуіне қолайлы жағдай жасалды. Табиғи қорек қоры қалпына келтіріліп, қабан, елік, Бұқар бұғысы сияқты тұяқты жануарлардың саны көбейтілді. Сонымен қатар арнайы бейімдеу вольерлері салынып, ғылыми мониторинг жүйесі енгізілді.
Неліктен дәл Амур жолбарысы таңдалды?
Көпшілік арасында «Қазақстанда Тұран жолбарысы өмір сүрген, онда неге Амур жолбарысы жіберілді?» деген сұрақ туындайды.
Бұл жерде ғылым шешуші рөл атқарды. Соңғы молекулалық-генетикалық зерттеулер Амур мен Тұран жолбарыстарының генетикалық айырмашылығы өте аз екенін дәлелдеді. Ғалымдардың пікірінше, Амур жолбарысы – жойылып кеткен Тұран жолбарысының ең жақын туысы.
Сондықтан халықаралық табиғат қорғау ұйымдары дәл осы түрді тарихи ареалға қайта жерсіндіруге ең қолайлы популяция ретінде таңдады.
Неге жолбарыс Іле-Балқаш өңіріне жіберілді?
Жоба үшін таңдалған аумақ кездейсоқ емес. Іле өзенінің аңғары мен Оңтүстік Балқаш өңірі бұрын Тұран жолбарысының негізгі мекені болған. Мұнда тоғайлы ормандар, қамысты алқаптар және мол қорек қоры болғандықтан, жыртқыш еркін тіршілік еткен.
Алайда өткен ғасырдың ортасында жағдай түбегейлі өзгерді. Тоғайлар жойылып, өзен аңғарлары игеріліп, жабайы аңдардың саны азайды. Бұған браконьерлік қосылып, нәтижесінде жолбарыс Қазақстаннан толықтай жоғалып кетті.
Қазіргі таңда дәл осы табиғи ортаны қайта қалпына келтіру жұмыстары жүргізілді.
Жолбарысты табиғатқа жіберу қалай жүзеге асады?
Жабайы табиғатқа кез келген жыртқышты бірден жібере салмайды. Үміт бірнеше ай бойы арнайы бейімдеу кезеңінен өтті. Мамандар оның денсаулығын, аңшылық қабілетін, адамдарға деген реакциясын мұқият зерттеді. Барлық сынақтан кейін ғана жолбарыстың өздігінен өмір сүре алатыны анықталды.
Табиғатқа шығарылар алдында оған GPS/GSM спутниктік қарғыбау тағылды. Қазір экологтар тәулік бойы оның қозғалысын, аң аулауын, жаңа аумақты игеруін және адамдарға жақындамауын бақылап отыр. Бұл бақылау бірнеше жыл бойы жалғасуы мүмкін.
Жолбарыс не үшін қажет?
Көпшілік жолбарысты тек сирек кездесетін жыртқыш ретінде қабылдайды. Алайда табиғатта оның қызметі әлдеқайда маңызды.
Жолбарыс қоректік тізбектің ең жоғарғы сатысында тұрған жыртқыш болғандықтан, жабайы жануарлар популяциясының табиғи тепе-теңдігін сақтайды. Егер мұндай ірі жыртқыштар болмаса кейбір жануарлар шамадан тыс көбейеді, өсімдіктерге түсетін салмақ артады және бүкіл экожүйенің тепе-теңдігі бұзылады.
Сондықтан жолбарыстың қайта оралуы бір ғана жануарды емес, тұтас табиғи кешенді қалпына келтіруді білдіреді.
Бағдарлама қалай жалғасады?
Үміт әзірге табиғатқа жіберілген жалғыз жолбарыс. Қазақстанға әкелінген екінші ересек аталық жолбарыс әлі бақылауда. Мамандар оның табиғи ортаға толық бейімделгеніне көз жеткізген соң ғана еркіндікке шығару туралы шешім қабылдайды.
Ал 6-7 айлық кезінде жеткізілген екі жас жолбарыс әзірге арнайы вольерлерде өсіп жатыр.
Олар шамамен 18 айлық жасқа жеткеннен кейін ғана табиғи ортаға жіберілуі мүмкін.
Қазақстан үшін бұл жобаның маңызы қандай?
Жолбарысты қайтару бағдарламасы бірнеше бағыт бойынша маңызды.
Біріншіден, бұл – Қазақстандағы биоалуантүрлілікті қалпына келтіруге бағытталған ең ірі табиғат қорғау жобаларының бірі.
Екіншіден, жоба халықаралық ынтымақтастықтың тиімді үлгісіне айналды. Оған Қазақстан мен Ресейдің мемлекеттік органдары, халықаралық табиғат қорғау ұйымдары және ғылыми орталықтар қатысып отыр.
Үшіншіден, Іле-Балқаш өңірінің табиғи әлеуеті артып, экотуризмді дамытуға жаңа мүмкіндік ашылады.
Болашақта Қазақстанда жолбарыстар көбейе ме?
Бағдарламаның түпкі мақсаты – Іле өзені аңғары мен Оңтүстік Балқаш өңірінде жолбарыстың тұрақты популяциясын қалыптастыру.
Бұл бір-екі жылда жүзеге асатын жоба емес. Ғалымдардың бағалауынша, толыққанды популяция қалыптастыру үшін бірнеше ондаған жыл қажет болуы мүмкін. Дегенмен Үміттің табиғатқа жіберілуі – осы ұзақ жолдағы алғашқы әрі ең маңызды қадам.
Егер бағдарлама сәтті жүзеге асса, Қазақстан ғасыр бұрынғы табиғи байлығының бір бөлігін қайта қалпына келтіріп, Орталық Азиядағы ірі жыртқышты тарихи мекеніне қайтарған санаулы елдердің қатарына қосылады.
