Ақтөбе облысындағы жылқышы Рахат Сәрсеновке қатысты іс соңғы күндері қоғамда қызу талқыланып жатыр. Әлеуметтік желіде оны әділетсіз соттады деген пікірлер айтылып, азаматтың бостандыққа шығуы көпшілік тарапынан қуанышпен қабылданды. Алайда істің құқықтық қырын сараласақ, апелляциялық сот Сәрсеновті толық ақтаған жоқ. Ендеше бұл іс қоғамда неге дау тудырды?
Даудың түп-төркіні неде?
Іс материалдарына сәйкес, кәсіпкер өзіне сеніп тапсырылған жылқылардың 40 басы жоғалғанын анықтап, оларды баққан жылқышыдан жауапкершілік талап еткен.
Заң тұрғысынан алғанда, мал иесінің мұндай талап қоюға құқығы бар. Өйткені еңбек қатынастары аясында малшы өзіне сеніп тапсырылған мүліктің сақталуына жауап береді. Егер мал табиғи апаттан, аурудан немесе басқа да форс-мажорлық жағдайлардан қырылса, құқықтық баға өзгеше болуы мүмкін. Ал бұл жағдайда әңгіме жоғалған жылқылар туралы болған.
Неліктен алғашқы сот жеті жыл жаза тағайындады?
Тергеу материалдары бойынша, 2019 жылғы түгендеу актісімен Рахат Сәрсеновтің қарауына 360 жылқы тапсырылған. Кейінгі есеп барысында 40 бастың жетіспейтіні анықталған.
Осы деректерге сүйенген тергеу органы азаматтың әрекетін Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 189-бабының 4-бөлігі 2-тармағы – аса ірі мөлшерде сеніп тапсырылған бөтен мүлікті иемдену ретінде саралаған.
Прокурор дәл осы айыппен істі сотқа жолдап, аудандық сот ұсынылған дәлелдемелерді жеткілікті деп танып, Сәрсеновті жеті жылға бас бостандығынан айыру туралы үкім шығарды.
Бұл кезеңде тергеу мен прокуратураның ұстанымы толықтай қолдау тапқан.
Апелляциялық сот неліктен үкімді өзгертті?
Қоғамда ең көп талқыланған мәселе – апелляциялық соттың шешімі.
Кейбір пікірлерде азаматтың қоғамдық қысымның немесе денсаулық жағдайының әсерінен босатылғаны айтылды. Алайда жарияланған сот актілеріне сүйенсек, апелляциялық алқа үкімді басқа себеппен өзгерткен.
Сот алқасы істегі дәлелдемелерді қайта зерттеп, олардың жеткіліктілігіне жаңаша құқықтық баға берген.
Апелляциялық соттың тұжырымы бойынша, іс материалдары 40 жылқының түгелдей иемденілгенін дәлелдеуге жеткіліксіз болған.
Сонымен бірге сот барысында бір куәгер Рахат Сәрсеновтен бір жылқыны 500 мың теңгеге сатып алғанын, ақшаны тікелей оған қолма-қол бергенін мәлімдеген.
Апелляциялық сот дәл осы эпизодты ғана дәлелденген деп танып, қалған 39 жылқыға қатысты иемдену фактісі жеткілікті дәлелденбеген деген қорытындыға келген.
Соның нәтижесінде айыптың құқықтық саралануы өзгертіліп, ауыр қылмыс ретінде қаралған іс Қылмыстық кодекстің 189-бабының 1-бөлігіне ауыстырылды.
Рахат Сәрсенов толық ақталды ма?
Жоқ. Құқықтық тұрғыдан қарағанда, апелляциялық сот азаматты толық ақтамады. Тек айып көлемі мен қылмыстың саралануын өзгертті.
Осының негізінде жеті жылдық бас бостандығынан айыру жазасының орнына алты ай мерзімге бас бостандығын шектеу жазасы тағайындалды.
Кейін «Рақымшылық туралы» заңның қолданылуына байланысты жаза мерзімі қысқартылып, тергеу изоляторында болған уақыты есепке алынды. Соның нәтижесінде сот тағайындаған жаза өтелген деп танылып, Рахат Сәрсенов сот залынан босатылды.
Сонымен бірге алғашқы сот белгілеген шамамен 30 миллион теңге көлеміндегі материалдық шығын қайта қаралып, 600 мың теңгеге дейін төмендетілді.
Бұл іс қандай мәселелерді көтерді?
Сарапшылардың пікірінше, бұл оқиға бірнеше маңызды сұраққа назар аудартты.
Біріншіден, қылмыстық істің тағдыры көбіне тергеу барысында жиналған дәлелдердің сапасына байланысты болады. Егер дәлелдемелер толық әрі жан-жақты жиналмаса, жоғары тұрған сот олардың жеткіліксіз екенін анықтап, құқықтық бағасын өзгертуі мүмкін.
Екіншіден, бұл іс қоғамда «ақталды» және «айыптың саралануы өзгерді» деген екі түрлі құқықтық ұғымның жиі шатастырылатынын көрсетті. Апелляциялық сот азаматты кінәсіз деп таныған жоқ, тек дәлелденген эпизодтардың көлемін қайта бағалады.
Үшіншіден, мұндай резонансты істер құқық қорғау органдарының дәлел жинау сапасына қатысты сұрақтарды күн тәртібіне шығарады. Тергеудің объективтілігі мен дәлелдердің жеткіліктілігі – әділ сот төрелігінің негізгі шарттарының бірі.
Рахат Сәрсеновтің ісі қоғамда үлкен резонанс тудырды. Бір тарап оны әділетсіз сотталған азамат ретінде қабылдаса, екінші тарап жоғалған мал үшін жауапкершілік мәселесін алға тартады.
Бұл оқиға сот жүйесінен гөрі, ең алдымен қылмыстық істі тергеу сапасына қатысты маңызды сабақ берді. Себебі алғашқы инстанциядағы ауыр үкім мен апелляциялық соттың түбегейлі өзгеше қорытындысы дәлелдемелерді бағалау мәселесінің қаншалықты маңызды екенін көрсетті. Мұндай жағдайлардың қайталанбауы үшін тергеу органдары ұсынатын айғақтар толық, нақты әрі даусыз болуы қажет. Сонда ғана қоғамда сот шешімдеріне деген сенім де арта түспек.
