Ғалымдар адамның жылауы эмоцияның көрінісі ғана емес, күрделі физиологиялық процесс екенін дәлелдеді.
Әдетте жылаған адам қайғырып, ал күлген адам қуанып жатыр деп ойлаймыз. Бірақ адам кейде қуаныштан, махаббаттан немесе жеңілдік сезінгенде де жылап алады. Демек жылау жағымсыз эмоцияға ғана тән құбылыс емес.
Көз жасының құрамы бірдей ме?
Физиологиялық тұрғыдан алғанда, күшті эмоция кезінде (ол жағымды болсын, жағымсыз болсын) пайда болатын көз жасы «эмоциялық» немесе «психикалық» көз жасы деп аталады. Оның құрамы қарапайым көзді ылғалдандыратын немесе тітіркендіргіштерге жауап ретінде шығатын көз жасынан өзгеше.
Америкалық биохимик Уильям Фрейдің зерттеулері эмоциялық көз жасында белгілі бір заттардың мөлшері жоғары болатынын көрсетті. Атап айтқанда:
- пролактин (байланыс пен стресс жағдайына қатысты гормон);
- адренокортикотропты гормон (стресс реакциясының көрсеткіші);
- лейцин-энкефалин (табиғи ауырсынуды басатын зат).
Осы деректерге сүйене отырып, ғалымдар қуаныштан да, қайғыдан да шыққан көз жасы ағзадағы «стресс гормондарын» шығаруға көмектесіп, адамның күйзелісін жеңілдетеді деген қорытынды жасады.
Неге күшті эмоция көз жасына әкеледі?
Нейрофизиология тұрғысынан қарағанда, қуаныш та, қайғы да – ағза үшін жоғары деңгейдегі эмоционалдық қозу.
Мұндай кезде мидың алдыңғы бөліктері (саналы бақылау жүйесі) шамадан тыс жүктемені көтере алмайды. Сол сәтте мидың көне, терең құрылымдары іске қосылып, ағзаны «жеңілдету» механизмі жұмыс істейді.
Көз жасы – сол механизмнің бір бөлігі. Ол симпатикалық жүйенің («күрес немесе қашу» реакциясы) жоғары белсенділігінен кейін ағзаны тыныштандырып, қайта қалыпты күйге (гомеостазға) келтіруге көмектеседі.
Қарапайым тілмен айтқанда, ми үшін эмоцияның «жақсы» немесе «жаман» екені маңызды емес. Оның қаншалықты күшті екені маңызды. Егер эмоция шектен тыс күшейсе, ағза оны «разрядтау» үшін көз жасын пайдаланады.
Жылау – эмоцияны реттеу құралы
Жылау – адреналин күрт бөлінгеннен кейін жүрек соғысын қалыпқа келтірудің ең жылдам тәсілдерінің бірі. Ең қызығы, қуанышты сәттер де (мысалы, ұзақ уақыттан кейін кездесу) мида миндалина мен гипоталамус секілді дәл сол аймақтарды белсендіреді.
Сондықтан қуаныштың көз жасы мен қайғының көз жасы – бір-біріне қарама-қарсы құбылыс емес, олар – бір процестің екі қыры. Жылау дегеніміз – психиканың эмоциялық қысымды «түсіру» тәсілі.
Жылау – психикалық денсаулықтың белгісі
Зерттеулер күшті эмоцияға жауап ретінде жылай алу – психологиялық денсаулықтың көрсеткіші. Себебі ол ағзада жиналған стресстің сыртқа шығуына мүмкіндік береді және психосоматикалық аурулардың алдын алады.
Ал көз жасын басып тастау кері әсер етеді:
бұлшықеттердің созылмалы ширығуына (әсіресе диафрагма мен көмейде);
эмоцияны түсінбеу жағдайына (алекситимияға) әкелуі мүмкін.
Ғылыми дәлелдер
1980-жылдары Уильям Фрей алғашқылардың бірі болып көз жасының құрамын зерттеп, эмоциялық көз жасының рефлекторлық (мысалы, пияздан) көз жасынан айтарлықтай ерекшеленетінін анықтады. Онда ақуыздар, гормондар мен нейромедиаторлар, соның ішінде стреске байланысты заттар көбірек болады.
Бұл жылаудың ағзадағы стресс деңгейін төмендетуге қатысатын реттеуші механизм екенін болжауға мүмкіндік берді.
Көз жасының айырмашылығын суретші әрі зерттеуші Роуз-Линн Фишер де визуалды түрде көрсеткен. Оның «Көз жасының топографиясы» жобасында әртүрлі жағдайда шыққан көз жасының кристалдық құрылымы әртүрлі болатыны анықталған.
Ал зерттеуші Асмир Грачаниннің еңбектері жылаудың кортизол деңгейін төмендетуге және эмоциялық тепе-теңдікті қалпына келтіруге көмектесетінін көрсетеді. Бірақ бұл әсер тек адам эмоциясын баспай, еркін жылаған жағдайда байқалады.
