Әлемге әйгілі физик Стивен Хокинг қара құрдымдарды зерттеуімен ғана емес, адамзаттың болашағына қатысты батыл болжамдарымен де есте қалған. Ол жасанды интеллект, климаттың өзгеруі, генетикалық инженерия, жерден тыс өркениеттер және Жердің тағдыры туралы болжам жасаған.
MSN жариялаған мәліметке сүйенсек, арада ондаған жыл өтсе де, оның кейбір болжамдары бүгінгі ғылыми жетістіктер мен жаһандық өзгерістер аясында шындыққа айналып жатқандай әсер қалдырады. Хокинг нені болжады және оның қай пікірлері бүгінде орындалды?
Жер адамзат үшін жалғыз мекен емес
Хокингтің ең танымал пікірлерінің бірі – адамзаттың болашағы тек Жермен шектелмеуі тиіс деген тұжырым. Оның айтуынша, климаттың өзгеруі, ядролық соғыс, қауіпті індеттер немесе алып астероидтардың соқтығысуы сияқты қауіптердің кез келгені өркениетті жойып жіберуі мүмкін. Сондықтан адамдар басқа ғаламшарларға қоныстануға дайындала бастауы керек.
2016 жылы BBC-ге берген сұхбатында ол:
Белгілі бір жылда Жерді ауқымды апаттың шарпу ықтималдығы төмен болуы мүмкін. Бірақ уақыт өте келе бұл қауіп жиналып, алдағы мың немесе он мың жылдың ішінде оның орын алуы іс жүзінде сөзсіз болады, – деген еді.
Ғалымның пікірінше, адамзат көпғаламшарлы өркениетке айналғанда ғана ұзақ мерзімді болашағын сақтай алады.
Жасанды интеллект – мүмкіндік пе, әлде қауіп пе?
Стивен Хокинг жасанды интеллектінің медицина, ғылым және өндірістегі пайдасын жоғары бағалады. Оның өзі де сөйлесу үшін жасанды интеллект элементтері енгізілген арнайы коммуникациялық жүйені пайдаланған.
Сонымен қатар ол технологияның бақылаусыз дамуы үлкен қауіп төндіруі мүмкін екенін бірнеше рет ескертті.
2014 жылы BBC арнасына берген сұхбатында:
Толыққанды жасанды интеллектінің жасалуы адамзат өркениетінің ақырына әкелуі мүмкін, – деді.
Хокингтің айтуынша, егер машиналар адамнан ақылды болып, өздерін өздері жетілдіре бастаса, адамдар олардың даму қарқынына ілесе алмай қалуы ықтимал. Сондықтан жасанды интеллектіні халықаралық деңгейде бақылап, этикалық нормаларды сақтау қажет деп есептеді.
Генетикалық инженерия жаңа дәуірді бастай ма?
Өмірден кейін жарық көрген «Үлкен сұрақтарға қысқаша жауаптар» кітабында Хокинг генетикалық редакциялау технологиялары адамзаттың табиғатын өзгертуі мүмкін екенін жазды.
Осы ғасырдың ішінде адамдар интеллектіні де, агрессия сияқты мінез-құлық ерекшеліктерін де өзгерту жолдарын табатынына сенімдімін, – деп жазған.
Ғалым болашақта генетикалық тұрғыдан жетілдірілген «суперадамдардың» пайда болуы мүмкін екенін айтты. Оның пікірінше, мұндай адамдар қарапайым адамдармен тең дәрежеде бәсекелеспей, қоғамда үлкен теңсіздік қалыптастыруы ықтимал.
Хокинг бұл туралы:
Суперадамдар пайда болған кезде жетілдірілмеген адамдар бәсекеге қабілетсіз болады. Оның орнына өзін өзі жетілдіре алатын жаңа тіршілік иелерінің нәсілі қалыптасады, – деп ескерткен.
Жерге ең үлкен қауіп – астероид пен климаттың өзгеруі
Хокингтің пікірінше, ұзақ мерзімдегі ең үлкен қауіптердің бірі – алып астероидтың Жерге соғылуы.
Ол:
Бізде мұндай қауіпке қарсы қорғаныс жоқ, – деп жазған.
Дегенмен ғалым қазіргі кезеңдегі ең өзекті қауіп ретінде климаттың өзгеруін атады. Оның айтуынша, жаһандық жылыну белгілі бір «қайтарымсыз шекке» жетсе, мұздықтардың еруі, теңіз деңгейінің көтерілуі және табиғи тепе-теңдіктің бұзылуы тоқтатылмайтын процеске айналуы мүмкін.
Бұл пікірді БҰҰ-ның Климаттың өзгеруі жөніндегі үкіметаралық сарапшылар тобы (IPCC) да ғылыми бағалауларында айтып келеді.
«Жер Шолпанға ұқсап кетуі мүмкін»
2017 жылы BBC-ге берген сұхбатында Хокинг АҚШ-тың Париж климаттық келісімінен шығу шешіміне алаңдаушылық білдірді.
Трамптың бұл әрекеті Жерді қайтарымсыз шекке итермелеуі мүмкін. Соның салдарынан планетамыз температурасы шамамен 250 градусқа жететін және күкірт қышқылы жауатын Шолпанға ұқсап кетуі ықтимал, – деген еді.
Бұл сөздерімен ғалым климаттық өзгерістердің қауіпті салдарын ерекше көрсетуге тырысты.
2600 жылы Жер алып от шарына айнала ма?
Хокингтің ең көп талқыланған болжамдарының бірі – халық санының күрт өсуі мен энергияны шамадан тыс тұтыну салдарынан 2600 жылға қарай Жердің алып от шарына айналуы мүмкін деген пікірі.
Оның айтуынша, ресурстарды шексіз пайдалану мен энергияға сұраныстың артуы планетаны өмір сүруге жарамсыз жағдайға жеткізуі ықтимал.
2017 жылы ол:
Климаттың өзгеруі, астероидтардың соқтығысу қаупі, індеттер мен халық санының өсуі салдарынан біздің ғаламшарымыз барған сайын осал болып барады, – деген болатын.
Бөгде өркениеттерден сақ болуға шақырды
Хокинг әлемнің шексіз екенін ескерсек, Жерден тыс тіршіліктің болуы мүмкін екенін жоққа шығарған жоқ.
Бүгінде мұнымен арнайы SETI (Search for Extra-Terrestrial Intelligence) бағдарламасы айналысып, ғарыштан келетін ықтимал сигналдарды іздейді.
Алайда ғалым бөгде өркениеттерге әдейі белгі жіберуге қарсы болды.
2010 жылы Discovery Channel арнасына берген сұхбатында ол:
Егер бөгде өркениеттер бізге келсе, оның салдары Колумбтың Америкаға келген кезіндегідей болуы мүмкін. Бұл Американың байырғы тұрғындары үшін жақсы аяқталған жоқ, – деген.
Хокингтің ойынша, адамзаттан әлдеқайда дамыған өркениетпен кездесу адамдар үшін қауіпті болуы ықтимал.
Адамзатты құтқаратын технология
Ғалымның пікірінше, болашақтағы ең маңызды ғылыми жетістік – термоядролық синтез технологиясын іске қосу.
2010 жылы Time журналы оған «Өміріңізде қандай ғылыми жаңалықты көргіңіз келеді?» деген сұрақ қойған кезде, ол:
Термоядролық синтез, – деп жауап берген.
Хокингтің айтуынша, бұл технология екі сутегі ядросын біріктіріп, гелий түзу арқылы орасан зор энергия өндіреді. Дәл осындай процесс Күннің ішінде жүреді.
Егер адамзат осы технологияны өнеркәсіптік деңгейде игерсе, көміртексіз, сарқылмайтын әрі экологиялық таза энергия көзіне қол жеткізіп, мұнай мен газға тәуелділікті айтарлықтай азайта алады.
Хокингтің болжамдары орындалып жатыр ма?
Стивен Хокингтің көптеген болжамдары нақты күн мен уақыт көрсетілген көріпкелдік емес, ғылымға негізделген ескертулер болды. Бүгінде жасанды интеллектінің қарқынды дамуы, климаттың өзгеруі, генетикалық инженерияның жетістіктері, термоядролық синтез бағытындағы зерттеулер және Марсты игеру жобалары оның көтерген мәселелерінің өзектілігін дәлелдей түсуде.
Ғалым адамзатты қорқыту үшін емес, болашаққа жауапкершілікпен қарауға үндеді. Оның басты ойы қарапайым еді: ғылым мен технология адамзаттың игілігіне қызмет етуі тиіс. Әйтпесе, олар өркениеттің ең үлкен сынағына айналуы мүмкін.
Біз бұған дейін Дүниежүзілік метеорологиялық ұйымның (WMO) мәліметінше, 2026 жылдың ортасынан бастап әлемде Эль-Ниньо климаттық құбылысы жүріп жатқанын жазғанбыз.
