Бір кездері тарихшының басты жұмыс құралы мұрағаттағы қолжазбалар мен шаң басқан құжаттар болса, бүгінде оған жасанды интеллект, 3D модельдеу және виртуалды шындық технологиялары қосылды. Цифрландыру тарихи мұраны сақтаудың ғана емес, оны зерттеу мен көпшілікке танытудың жаңа мүмкіндіктерін ашып отыр.
Архивтен – цифрлық кеңістікке
Қазір әлемнің көптеген музейі мен ғылыми орталығы тарихи жәдігерлерді, сирек қолжазбаларды және көне карталарды цифрлық форматқа көшіруде. Бұл, бір жағынан, құнды мұраны сақтауға мүмкіндік берсе, екінші жағынан, зерттеушілердің жұмысын едәуір жеңілдетеді.
Бұрын белгілі бір құжатпен жұмыс істеу үшін басқа елге барып, архивтен рұқсат алу қажет болса, бүгінде көптеген материалды интернет арқылы көруге болады. Мыңдаған тарихи дерек бір ортаға жинақталып, зерттеуге қолжетімді бола бастады.
3D технологиялар өткен дәуірді қайта тірілтіп жатыр
Соңғы жылдары үш өлшемді модельдеу тарихи ғылымда кеңінен қолданыла бастады. Археологиялық қазбалардан табылған бұйымдар, көне ескерткіштер мен сәулет нысандары арнайы сканерленіп, олардың дәл цифрлық көшірмесі жасалады.
Мұндай модельдер зерттеушілерге ғана емес, қарапайым оқырманға да пайдалы. Музейге бармай-ақ компьютер немесе смартфон арқылы көне жәдігерді жан-жағынан қарап шығуға мүмкіндік бар.
3D модельдер білім беру саласында да тиімді қолданылып келеді. Сабақ барысында оқушылар тарихи заттарды егжей-тегжейлі зерттеп, олардың құрылымы мен жасалу ерекшелігін көзбен көре алады.
Тарихты жоғалтпайтын технологиялар
Соғыс пен табиғи апат салдарынан көптеген тарихи ескерткіш жойылып кетті. Алайда цифрлық технологиялар олардың бейнесін сақтап қалуға мүмкіндік беріп отыр.
Мысалы, Сириядағы көне Пальмира қаласының бірқатар ғимараты қиратылғаннан кейін мамандар бұрынғы фотосуреттер мен ғылыми деректер негізінде олардың үш өлшемді үлгісін жасады. Нәтижесінде әлем мәдениетінің маңызды бөлігі цифрлық форматта болса да сақталып қалды.
3D-принтер реставраторлардың жаңа көмекшісіне айналды
Үш өлшемді технологиялар тек экрандағы модельмен шектелмейді. Қазір оларды тарихи ғимараттарды қалпына келтіру кезінде де пайдаланады.
Арнайы принтерлер арқылы бүлінген мүсіндердің немесе сәулет бөлшектерінің дәл көшірмесі жасалып, тарихи нысандарды қалпына келтіруге қолданылып жүр. Бұл әдіс түпнұсқаны сақтап қалуға әрі реставрация сапасын арттыруға мүмкіндік береді.
Тарихқа виртуалды саяхат
Тарихты кітаптан оқу бір басқа, ал сол дәуірдің ішінде жүргендей әсер алу мүлде бөлек тәжірибе.
Бүгінде көптеген музей келушілерге виртуалды шындық көзілдірігін ұсынып, бірнеше ғасыр бұрынғы қалаларды, қамалдарды немесе тарихи оқиғаларды үш өлшемді кеңістікте көрсетіп жатыр. Мұндай формат әсіресе жастардың қызығушылығын арттырып, тарихты қабылдауды жеңілдетеді.
Жасанды интеллект көне қолжазбаларды оқып жатыр
Тарихшылар үшін ең күрделі жұмыстардың бірі – ескі қолжазбаларды оқу. Әртүрлі жазу мәнері, өшіп кеткен әріптер мен бүлінген мәтіндер көп уақыт алады.
Қазір бұған жасанды интеллект те араласа бастады. Нейрожелілер тарихи құжаттарды таниды, мәтінді цифрлық форматқа айналдырады, тіпті жоғалып кеткен сөздердің қандай болуы мүмкін екенін болжай алады.
Мұндай технологиялар зерттеушілердің уақытын үнемдеп қана қоймай, бұрын назардан тыс қалған көптеген деректі қайта айналымға енгізуге мүмкіндік беріп отыр.
Тарихты зерттеудің жаңа мүмкіндігі
Қазіргі тарих тек көне жазбалармен шектелмейді. Ғалымдар әлеуметтік желілерден бастап, экономикалық есептерге дейінгі сан алуан ақпаратты зерттеу нысаны ретінде қарастырады.
Осындай ауқымды мәліметті адамның өзі толық талдай алмайтындықтан, арнайы бағдарламалар мен алгоритмдер қолданылады. Олар миллиондаған мәтіннің арасынан ұқсастықтарды тауып, оқиғалар мен адамдар арасындағы байланыстарды анықтай алады.
Цифрлық дәуір тарихшыға жаңа талап қояды
Бүгінде тарихшы тек архив ақтарып, көне құжаттарды зерттеумен шектелмейді. Заманауи маман цифрлық технологияларды еркін меңгеріп, үлкен көлемдегі ақпаратты талдай алуы және түрлі бағдарламалармен жұмыс істеуі қажет.
Соған қарамастан, сарапшылар технология адамның орнын баса алмайтынын айтады. Жасанды интеллект пен цифрлық құралдар тарихи деректерді өңдеуге көмектескенімен, олардың маңызын саралап, ғылыми тұрғыдан бағалап, өткен мен бүгіннің арасындағы байланысты түсіндіретін – адам.
