Жасанды интеллекттің қарқынды дамуы әлем елдерін мемлекеттік басқару жүйесін қайта қарауға мәжбүрлеп отыр. Құжаттарды өңдеу, азаматтардың өтініштеріне жауап беру, деректерді талдау сияқты қызметтерді бүгінде алгоритмдер де орындай алады. Бірақ бұл мемлекеттік қызметкерлердің орнын толық басады деген сөз бе?
Сарапшылардың басым бөлігі «жоқ» деп жауап береді. Әлемдік зерттеулер ЖИ мемлекеттік қызметті түбегейлі өзгертетінін мойындағанымен, адам факторын толық алмастыра алмайтынын көрсетеді.
ЖИ мемлекеттік секторға не үшін қажет?
Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының (OECD) мәліметінше, ЖИ мемлекеттік органдардың өнімділігін арттырып, қызмет көрсету сапасын жақсартуға мүмкіндік береді. Әсіресе қайталанатын әкімшілік жұмыстарды автоматтандыруда оның әлеуеті жоғары.
2025 жылы жарияланған OECD зерттеуінде мемлекеттік органдардағы ЖИ қолданудың 200-ден астам нақты мысалы талданған. Зерттеу нәтижесі бойынша технология:
- құжат айналымын жылдамдатады;
- кадрлық процестерді автоматтандырады;
- азаматтарға қызмет көрсетуді жеңілдетеді;
- мемлекеттік шешімдердің тиімділігін арттырады.
Бүгінде OECD елдерінің 67 пайызы мемлекеттік қызмет көрсету жүйесінде ЖИ құралдарын қолданып жүр.
Кейбір қызметкерлердің жұмысы қысқаруы мүмкін
Зерттеулерге сәйкес, ең алдымен қайталанатын және ережеге негізделген міндеттер автоматтандырылады.
Ұлыбритания үкіметі жүргізген тәжірибеде генеративті ЖИ құжат дайындау, хаттарды өңдеу, кездесулердің қорытындысын шығару сияқты жұмыстарды орындап, мыңдаған қызметкердің уақытын үнемдеген. Сарапшылар мұндай технологиялар кеңінен енгізілсе, ондаған мың мемлекеттік қызметкерді күнделікті бюрократиялық жұмыстан босатуға болатынын айтады.
Сонымен қатар Ұлыбритания премьер-министрі Кир Стармер мемлекеттік аппаратта «ЖИ жақсырақ және жылдамырақ орындай алатын жұмысты адам істемеуі тиіс» деген қағиданы ұсынған болатын.
ЖИ шенеуніктің орнын толық баса алмайды
Мемлекеттік басқару тек құжат толтырудан тұрмайды. Онда саяси жауапкершілік, этика, қоғам мүддесін ескеру және күрделі жағдайларда шешім қабылдау сияқты міндеттер бар.
OECD сарапшылары мемлекеттік сектордағы ЖИ-дің басты рөлі қызметкерлерді алмастыру емес, олардың жұмысын күшейту екенін атап өтеді.
2026 жылы жарияланған Еуропалық мемлекеттік басқару институтының зерттеуінде де дәл осындай қорытынды жасалған. Зерттеушілердің пікірінше, ЖИ ақпаратты өңдеуде мықты болғанымен, моральдық таңдау жасау, тәуекелдерді бағалау және қоғамдық мүддені қорғау сияқты функцияларды орындай алмайды. Сондықтан болашақта аналитикалық ойлау, этикалық пайымдау және стратегиялық шешім қабылдау қабілеті бұрынғыдан да маңызды болмақ.
Әлемдік экономикалық форумда жариялаған зерттеулер де толық автоматтандырудан гөрі «адам мен ЖИ серіктестігі» сценарийін ең тиімді нұсқа ретінде қарастырады.
Форумның 2030 жылға арналған сценарийлерінде ең қолайлы болашақ «Co-Pilot Economy» деп аталады. Бұл модельде ЖИ адамдардың орнын баспайды, керісінше, олардың мүмкіндігін арттырады. Ал жаппай алмастыруға негізделген сценарийлер әлеуметтік және экономикалық тәуекелдерді күшейтеді.
Сондай-ақ WEF-тің «Future of Jobs 2025» баяндамасында технология көптеген мамандықтарды өзгертетінімен, жаңа дағдылар мен жаңа қызмет түрлерін де қалыптастыратыны айтылған.
Қазақстан тәжірибесіндегі ЖИ
Қазақстан да мемлекеттік қызметті цифрландыру бағытында белсенді жұмыс істеп келеді. Егер әлемдік үрдіске сүйенсек, алдағы жылдары мемлекеттік органдарда:
- өтініштерді өңдеу;
- құжаттарды саралау;
- анықтама дайындау;
- деректерді талдау;
- азаматтарға консультация беру сияқты функциялардың едәуір бөлігі автоматтандырылуы мүмкін.
Алайда мемлекеттік саясатты әзірлеу, заңнамалық шешім қабылдау, қоғаммен диалог жүргізу, даулы мәселелерді реттеу секілді салаларда адам факторы шешуші рөлін сақтап қалады.
Жасанды интеллект мемлекеттік қызметкерлерді толық алмастырмайды. Бірақ олардың жұмысын түбегейлі өзгертеді. Болашақта ең құнды маман – ЖИ-мен бірге жұмыс істей алатын, деректерді түсіндіріп, қоғам мүддесін ескеріп шешім қабылдайтын қызметкер болмақ. Сондықтан мәселе «ЖИ адамды алмастыра ма?» деген сұрақта емес, «адам ЖИ-мен жұмыс істеуге қаншалықты дайын?» деген сұрақта жатыр.
