Соңғы жылдары цифрлық технологиялардың қарқынды дамуы адам өмірін жеңілдетіп қана қоймай, жаңа қауіптердің де пайда болуына әкелді. Соның ішінде ең қауіпті бағыттардың бірі – жасанды интеллект көмегімен жасалатын алаяқтық. Әсіресе дипфейк технологиялары мен дауыс клондау тәсілдері кең таралып, интернет-алаяқтықтың жаңа деңгейіне жол ашты. Қазақстанда да мұндай қылмыстардың саны күрт өсіп отыр.
Алаяқтықтың жаңа дәуірі: статистика не дейді?
Сарапшылардың айтуынша, соңғы алты жылда интернет-алаяқтық фактілері екі есеге жуық артқан. Егер 2020 жылы 1677 жағдай тіркелсе, 2025 жылы бұл көрсеткіш 2851-ге жеткен. Ал 2026 жылдың басынан бері ғана 700-ден астам қылмыс тіркеліп үлгерген.
Қаржылық шығын да аз емес: жалпы залал шамамен 490 млн теңгені құраған. Оның бір бөлігі ғана қайтарылған. Бұл цифрлар мәселенің қаншалықты өзекті екенін айқын көрсетеді.
Дипфейк деген не және ол қалай жұмыс істейді?
Дипфейк – жасанды интеллект арқылы адамның бейнесін, дауысын немесе қимылын дәл көшіріп, жалған видео немесе аудио жасау технологиясы. Бұрын мұндай нәрселер тек кино индустриясында қолданылса, қазір ол алаяқтардың негізгі құралына айналды.
Мысалы:
- Алаяқтар сіздің туысыңыздың дауысын көшіріп, «шұғыл ақша керек» деп қоңырау шалуы мүмкін;
- Басшыңыздың атынан видео хабарлама жіберіп, қаржылық тапсырма беруі ықтимал;
- Банк немесе мемлекеттік орган атынан «ресми» хат жазып, жеке деректерді сұрайды.
Бұл тәсілдердің қауіптілігі – олардың шынайы көрінуінде. Адам көбіне күмәнданбай, сеніп қалады.
Қандай схемалар жиі қолданылады?
Қазіргі алаяқтар бірнеше технологияны қатар қолданады:
- Дауыс клондау – бірнеше секундтық аудио арқылы адамның дауысын дәл қайталау
- Дипфейк-видео – жалған бейнеқоңыраулар немесе видеохабарламалар
- Жаңа буын фишингі – өте сауатты, қатесіз жазылған хабарламалар
- Чат-боттар – нақты адам сияқты сөйлесетін автоматтандырылған жүйелер
- Жалған құжаттар – цифрлық түрде жасалған «ресми» анықтамалар
Жасанды интеллекттің дамуы алаяқтарға сенімді сценарий құруға мүмкіндік береді. Олар психологиялық қысым жасап, адамды асығыс шешім қабылдауға итермелейді.
Неге бұл мәселе әркімге қатысты?
Бүгінде интернет алаяқтық тек жеке адамдарды ғана емес, компанияларды да нысанаға алады. Оның үстіне, мұндай қылмыстар шекарадан тыс жұмыс істейді – яғни басқа елден басқарылуы мүмкін.
Сондықтан бұл тек құқық қорғау органдарының емес, әр азаматтың жеке жауапкершілігін талап ететін мәселе.
Өзіңізді қалай қорғауға болады?
Мамандар бірнеше қарапайым, бірақ тиімді ережелерді ұсынады:
1. Ақпаратты міндетті түрде тексеріңіз
Кез келген қоңырау немесе хабарлама қаншалықты шынайы көрінсе де, бірден сенбеңіз. Басқа байланыс арнасы арқылы нақтылаңыз.
2. Асығыс шешім қабылдамаңыз
Алаяқтар көбіне «шұғыл» деген сөзді қолданады. Бұл – психологиялық айла.
3. Күмәнді сілтемелерге өтпеңіз
Белгісіз сайттар мен файлдар – деректерді ұрлаудың негізгі жолы.
4. Жеке мәліметтерді бермеңіз
Банк картасы, кодтар, парольдер – ешкімге айтылмауы тиіс.
5. Екі факторлы аутентификацияны қосыңыз
Бұл аккаунттарыңызды қосымша қорғайды.
6. Туыстарыңызбен «құпия код» ойлап табыңыз
Төтенше жағдайда бір-біріңізді тексеру үшін арнайы сөз немесе сұрақ келісіп алыңыз.
Жасанды интеллект – үлкен мүмкіндіктермен қатар, үлкен қауіптер де әкеліп отыр. Дипфейк пен цифрлық алаяқтық күн сайын жетіліп келеді. Сондықтан ең басты қорғаныс құралы – технология емес, адамның өзі.
Сыни ойлау, мұқияттық және ақпаратты тексеру дағдысы – сіздің қаржыңыз бен жеке деректеріңізді сақтаудың ең сенімді жолы.
