Келесі пандемия қашан болады? Бұл сұраққа нақты жауап жоқ. Алайда Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы жаңа жаһандық індеттің болуы сөзсіз екенін, оның 20 жылдан кейін де, ертең де басталуы мүмкін екенін мәлімдеді. Мамандардың айтуынша, ең маңыздысы – қауіпті болжау емес, оған дайындықты күшейту.
ДДҰ-ның Бас директоры Тедрос Адханом Гебрейесус 2024 жылы өткен Дүниежүзілік үкіметтер саммитінде сөйлеген сөзінде пандемиялардың тарихқа тән құбылыс екенін атап өтті.
Келесі пандемия 20 жылдан кейін де басталуы мүмкін, ертең де басталуы мүмкін. Бірақ оның болатыны сөзсіз. Бұл – теориялық қауіп емес, эпидемиологиялық заңдылық, – деді ұйым басшысы.
Пандемия белгілі бір күнтізбемен келмейді. Вирустар үнемі мутацияға ұшырайды, ал олардың қайсысы адамдар арасында кең таралатын қауіпті қасиетке ие болатынын алдын ала анықтау мүмкін емес.
Қандай вирус жаңа пандемияға себеп болады?
ДДҰ әзірге «келесі пандемияға себеп болатын» нақты вирусты атаған жоқ. Алайда ұйым бірнеше ықтимал сценарийді қарастырады.
Олардың қатарында:
- тұмау вирустарының жаңа штамдары;
- жануарлардан адамға жұғуы мүмкін жаңа коронавирустар;
- ғылымға әлі белгісіз жаңа қоздырғыштар бар.
ДДҰ мұндай белгісіз инфекцияларды шартты түрде Disease X («Х ауруы») деп атайды. Бұл нақты аурудың атауы емес, болашақта адамзатқа қауіп төндіруі мүмкін әзірге анықталмаған патогеннің ғылыми атауы. Ұйым бұл терминді алғаш рет 2018 жылы енгізген. Кейін COVID-19 індеті де бір кездері дәл осындай белгісіз қауіп болғанын еске салады.
Жануарлардан адамға берілетін аурулар көбейеді
ДДҰ мәліметінше, жаңа жұқпалы аурулардың басым бөлігі жануарлардан адамға беріледі. Урбанизация, орман алқаптарының азаюы, климаттың өзгеруі және халықаралық әуе қатынасының қарқынды дамуы мұндай инфекциялардың таралу қаупін арттырады.
Егер жаңа вирус адамнан адамға оңай жұғатын қасиетке ие болып, халықтың оған қарсы иммунитеті болмаса, жергілікті індет қысқа уақыт ішінде жаһандық пандемияға айналуы мүмкін. Сондықтан ұйым ерте анықтау жүйелерін жетілдіруді, зертханалық бақылауды күшейтуді және мемлекеттер арасындағы ақпарат алмасуды маңызды міндеттердің бірі деп санайды.
COVID-тен сабақ алдық па?
2026 жылы жарияланған бағалауында ДДҰ бұл сұраққа біржақты жауап жоқ екенін мәлімдеді.
Ұйымның бағалауынша, әлем пандемияға бұрынғыға қарағанда жақсырақ дайындала бастады. Соңғы жылдары көптеген мемлекет эпидемиологиялық бақылау жүйесін күшейтіп, зертханалық әлеуетін арттырды, жаңа вакциналарды әзірлеу технологиялары да айтарлықтай дамыды.
Сонымен бірге ДДҰ бұл жетістіктердің жеткіліксіз екенін де ескертеді. Ұйым пікірінше, дайындық деңгейі елдер арасында біркелкі емес, ал халықаралық ынтымақтастық әлсіресе, болашақтағы пандемияның салдары тағы да ауыр болуы мүмкін.
Ең бастысы – дайындық
ДДҰ сарапшылары келесі пандемияның қай жылы болатынын болжаудан гөрі, оған дайын болу әлдеқайда маңызды екенін айтады. Ол үшін мемлекеттер инфекцияларды ерте анықтайтын жүйелерді дамытуы, ғылыми зерттеулерге инвестиция салуы және халықаралық деңгейде бірлесіп әрекет етуі қажет.
COVID-19 пандемиясы әлемге жұқпалы аурулардың шекара танымайтынын көрсетті. Сондықтан жаңа пандемияның нақты қашан басталатыны белгісіз болғанымен, оған дайындық бүгіннен басталуы тиіс деген ұстаным ДДҰ-ның басты қағидаларының бірі болып қала береді.
Ал Ресей ғалымдары келесі жаһандық пандемияға ең ықтимал үміткер – А тұмауы вирусы екенін айтқан. Тарихта дәл осы вирус 1918, 1957, 1968 және 2009 жылдардағы ірі індеттердің негізгі себебі болған. Оның ең қауіпті ерекшелігі – өте жылдам өзгеріп, мутацияға ұшырай алуы.
Статистикаға сүйенсек, жаңа пандемияның туу қаупі 2020-жылдардың соңы мен 2030-жылдардың ортасында жоғары болуы мүмкін. Ресей ғылым академиясының академигі Геннадий Онищенконың пікірінше, келесі ірі індет 2035-2036 жылдары басталуы ықтимал. Алайда бұл – бір эпидемиологтың болжамы ғана, ғылымның ресми қорытындысы емес. Ал Ұлыбританияның Airfinity биотехнологиялық талдау компаниясы сарапшыларының есебіне сәйкес, алдағы он жылда адамзаттың ауқымды вирустық індетке тап болу ықтималдығы 27,5% шамасында.
Біз бұған дейін Хантавирус коронавирус сияқты пандемияға айналуының ықтималдылығы жайлы жазғанбыз.
