Қазақстанның жаңа Конституциясында тұрғын үйге қатысты азаматтардың құқықтарын қорғауға арналған маңызды нормалар бекітілді. Атап айтқанда, тұрғын үйге қол сұғылмайтыны және адамды баспанасынан сот шешімінсіз айыруға немесе шығарып жіберуге болмайтыны Ата Заң деңгейінде нақты көрсетілді. Сонымен қатар мемлекет азаматтарды тұрғын үймен қамтамасыз етуге жағдай жасауға тиіс. Бұл нормалар қарапайым азамат үшін нені білдіреді?
Үйден сот шешімінсіз шығара алмайды
Жаңа Конституция 2026 жылғы 15 наурызда республикалық референдумда қабылданып, 1 шілдеден бастап күшіне енді. Оның 28-бабы тұрғын үйге қатысты негізгі конституциялық кепілдіктерді белгілейді. Оның бірінші тармағында «Тұрғын үйге қол сұғуға болмайды» деп жазылған.
Сондай-ақ азаматты тұрғын үйінен сот шешімінсіз айыруға және шығарып жіберуге жол берілмейді. Тұрғын үйге кіру, оны қарап-тексеру немесе тінту де заңда белгіленген жағдайлар мен тәртіпке сәйкес жүргізілуі тиіс.
Бұл норма үй иесінің де, тұрғын үйді заңды негізде пайдаланып отырған азаматтың да құқықтарын қорғауға бағытталған.
Мысалы, жалға алушы мен үй иесінің арасында дау туындаса, меншік иесі өз талабын заң шеңберінде қоя алады. Алайда адамды баспанадан мәжбүрлеп шығару қажет болған жағдайда, бұл әрекет заңда белгіленген тәртіппен, сот арқылы жүзеге асырылады. Әділет министрлігі де жаңа конституциялық кепілдік тұрғын үй иесінің құқықтарын жоймайтынын, керісінше шығару процесінің заңдылығы мен болжамдылығын күшейтетінін түсіндірді.
Бұл бұрын болмаған құқық па?
Мұнда маңызды бір жайт бар: сот шешімінсіз тұрғын үйден айыруға жол бермеу талабы бұрын да Қазақстан заңнамасында болған.
Мәселен, бұған дейінгі Конституцияның 25-бабында тұрғын үйге қол сұғылмайтыны және соттың шешімінсіз тұрғын үйден айыруға болмайтыны белгіленген еді. Конституциялық Сот 2024 жылғы нормативтік қаулысында да азаматты тұрғын үйінен, әсіресе жалғыз тұрғын үйінен, оның келісімінсіз айыру кезінде сот шешімі міндетті екенін нақтылаған.
Сондықтан жаңа Конституциядағы басты ерекшелік — бұл кепілдіктің жаңа пайда болуы емес, оның жаңа Ата Заңда қайтадан нақты бекітілуі. Яғни мемлекет азаматтардың тұрғын үй құқығын конституциялық деңгейде қорғау қағидатын сақтап отыр.
Мемлекет бәріне тегін пәтер бере ме?
Жаңа Конституцияның 28-бабының екінші тармағында Қазақстанда азаматтарды тұрғын үймен қамтамасыз етуге жағдай жасалатыны көрсетілген. Ал тұрғын үйге мұқтаж азаматтарға баспана заңда көрсетілген санаттар мен белгіленген нормаларға сәйкес беріледі.
Бұл норманы «енді мемлекет әр азаматқа тегін пәтер береді» деп түсінуге болмайды. Конституция мемлекеттің тұрғын үй саласында жағдай жасау міндетін бекітеді. Ал баспана кімге, қандай тәртіппен және қандай талаптар бойынша берілетіні арнайы тұрғын үй заңнамасымен айқындалады.
Сондықтан тұрғын үйге мұқтаж азаматтың мемлекеттік қолдау алу мүмкіндігі оның заңда белгіленген санатқа жатуына және тиісті талаптарға сәйкес келуіне байланысты болады.
Меншік иелерінің құқығы қалай қорғалады?
Жаңа Конституцияда тұрғын үймен қатар жалпы меншік құқығына да ерекше кепілдік берілген. 29-бапқа сәйкес, Қазақстан азаматтарының заңды түрде алған кез келген мүлкіне жеке меншік құқығы бар. Меншік және мұрагерлік құқыққа заңмен кепілдік беріледі.
Сонымен бірге сот шешімінсіз ешкімді өз мүлкінен айыруға болмайды. Мемлекет мұқтажы үшін мүлікті мәжбүрлеп иеліктен шығару заңда көзделген айрықша жағдайда және оның тең құны өтелген кезде ғана мүмкін.
Бұл ереже пәтер, үй және басқа да жылжымайтын мүлік иелерінің құқықтарын қорғауға тікелей қатысты.
Жалғыз баспана мәселесі
Тұрғын үйге қатысты дауларда азаматтың жалғыз баспанасы ерекше маңызға ие.
Конституциялық Соттың бұрынғы құқықтық ұстанымына сәйкес, адамды тұрғын үйінен оның келісімінсіз айыру кезінде сот шешімі міндетті. Мұндай мәселені өзге мемлекеттік органға немесе лауазымды тұлғаға беру мүмкін емес. Сот шешімінсіз азаматты тұрғын үйінен айыруға болмайды.
Бұл ретте сот азаматтың және онымен бірге тұратын отбасы мүшелерінің, оның ішінде кәмелетке толмаған балалардың заңмен қорғалатын құқықтарын ескеруге тиіс.
Жалға алушылардың құқығы қандай?
Жаңа Конституция тұрғын үй иелерінің ғана емес, тұрғын үйді заңды негізде пайдаланып отырған адамдардың да құқықтарын қорғаудың жалпы конституциялық негізін белгілейді. Алайда бұл жалға алушы үй иесінің талаптарын орындамауына болады деген сөз емес.
Мысалы, жалдау ақысын төлемеу, келісімшарт талаптарын бұзу немесе тұрғын үйге зиян келтіру сияқты жағдайларда меншік иесінің өз құқығын қорғауға мүмкіндігі бар. Бірақ мәжбүрлі түрде шығару заңда белгіленген тәртіппен жүргізіледі. Әділет министрлігі бұл жағдайда меншік иесінің тұрғын үйді босатуды талап ету құқығы сақталатынын атап өтті.
Сондықтан жаңа конституциялық норма «жалға алушыны ешқашан шығара алмайды» дегенді білдірмейді. Негізгі талап — тұрғын үйден мәжбүрлеп шығару заңды рәсіммен және сот тәртібімен жүзеге асырылуы керек.
Баспана мәселесіндегі басты өзгеріс қандай?
Жаңа Конституцияның тұрғын үйге қатысты нормаларын бірнеше негізгі тармаққа бөліп көрсетуге болады:
- Біріншіден, тұрғын үйге қол сұғылмаушылық конституциялық кепілдік ретінде бекітілді.
- Екіншіден, азаматты тұрғын үйінен сот шешімінсіз айыруға немесе шығарып жіберуге жол берілмейді.
- Үшіншіден, мемлекет азаматтарды тұрғын үймен қамтамасыз етуге жағдай жасауға міндетті.
- Төртіншіден, тұрғын үйге мұқтаж азаматтарға баспана беру тәртібі заңда белгіленген санаттар мен нормалар арқылы жүзеге асырылады.
- Бесіншіден, жеке меншік құқығы қорғалады, ал мемлекет мұқтажы үшін мүлікті мәжбүрлеп иеліктен шығару кезінде заңда белгіленген талаптар сақталуы және тең өтем төленуі тиіс.
Азамат үшін бұл нені білдіреді?
Қарапайым тілмен айтқанда, жаңа Конституция баспананың қол сұғылмаушылығын және оны сот арқылы қорғау қағидатын күшейтеді.
Егер азаматтың тұрғын үйіне қатысты дау туындаса, оны соттың қатысуынсыз баспанасынан айыруға болмайды. Ал тұрғын үйге мұқтаж азаматтарға мемлекеттік қолдау көрсету мәселесі заңда белгіленген тәртіппен жүзеге асырылады.
Ең маңыздысы — жаңа Конституция әр азаматқа автоматты түрде тегін пәтер беру туралы норма енгізген жоқ. Оның орнына тұрғын үйге қол сұғылмаушылық, меншік құқығын қорғау және тұрғын үйге мұқтаж азаматтарға жағдай жасау жөніндегі мемлекеттік міндет конституциялық деңгейде бекітілді.
Осы тұрғыдан алғанда, жаңа Ата Заңдағы баспанаға қатысты нормалар азамат пен мемлекет арасындағы тұрғын үй мәселесіндегі құқықтық кепілдіктерді нақтылауға бағытталған.
