Қазақстандықтардың зейнетақы жинақтары Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорында (БЖЗҚ) сақталып, инвестицияланады. Қазіргі таңда зейнетақы активтерін әдепкі тәртіп бойынша Ұлттық банк басқарады. Сонымен қатар салымшылар жинақтарын жеке инвестициялық портфельді басқарушыларға (ИПБ) сенімгерлік басқаруға бере алады.
Зейнетақы жинақтарын кімге сеніп тапсыруға болады?
Қазір салымшылар зейнетақы жинақтарының 50%-на дейін жеке басқарушы компанияларға бере алады. Ал 7 қыркүйектен бастап 100%-ға дейінгі қаражатты ИПБ басқаруына беру мүмкіндігі пайда болады.
Жаңа ережелер міндетті зейнетақы жарналары (МЗЖ) және міндетті кәсіптік зейнетақы жарналары (МКЗЖ) есебінен қалыптасқан жинақтарға қатысты.
Егер салымшы зейнетақы жинақтарын жеке басқарушы компанияға беруді шешсе, ол тек Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің арнайы тізіліміне енгізілген компанияны таңдай алады. Қазіргі уақытта зейнетақы активтерін басқаруға алты компанияға рұқсат берілген:
- Alatau City Invest;
- BCC Invest;
- Halyk Global Markets;
- Halyk Finance;
- Centras Securities;
- Tansar Capital.
Сонымен қатар БЖЗҚ мәліметінше, Halyk Global Markets 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап зейнетақы активтерін басқаруды тоқтатады. Компания зейнетақы жинақтарын аударуға қатысты жаңа өтініштерді қабылдамайды.
Басқару тоқтатылғаннан кейін оған бұған дейін берілген зейнетақы жинақтары қайтадан Ұлттық банктің басқаруына қайтарылады.
Жеке басқарушылардағы қаражат қаншалықты қорғалған?
Зейнетақы активтерін басқаруға кез келген компания жіберілмейді. ИПБ-ның тиісті лицензиясы болуы және қаржы реттеушісінің талаптарына сай келуі қажет.
Атап айтқанда, Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі компанияның клиенттердің активтерін басқару тәжірибесін, қаржылық-шаруашылық қызметінің нәтижелерін, инвестициялау кезінде ықтимал шығындарды жабуға жеткілікті меншікті капиталының болуын ескереді.
ИПБ-ның меншікті капиталы кемінде 440 мың АЕК болуы тиіс. Бұл шамамен 1,9 млрд теңге. Егер инвестициялау нәтижесінде теріс айырма пайда болса, басқарушы компания оны өз капиталы есебінен өтеуге міндетті.
Сонымен қатар ИПБ-ларға қазақстандықтардың зейнетақы жинақтарын жоғары тәуекелді цифрлық және криптоактивтерге инвестициялауға тыйым салынған.
Басқарушы компаниялар қаражатты, оның ішінде Қазақстан мен шетел мемлекеттерінің мемлекеттік бағалы қағаздарына, қазақстандық және шетелдік компаниялардың акциялары мен борыштық бағалы қағаздарына, кредиттік рейтингі «BBB»-ден төмен емес банктердегі депозиттерге инвестициялай алады.
Басқарушы компанияны қалай таңдауға болады?
БЖЗҚ мамандары компанияны таңдаған кезде тек оның қысқа мерзімдегі табыстылығына назар аудармауға кеңес береді. Жеке басқарушыға ақша аудармас бұрын бірнеше көрсеткішті салыстырған жөн:
- әр ИПБ-ның табыстылығын;
- инвестициялық портфелінің құрылымын;
- компанияның қаржылық көрсеткіштерін;
- инвестициялық декларациясын;
- инвестициялық стратегиясын;
- Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі тарапынан әкімшілік шаралар, санкциялар немесе өзге де ықпал ету шараларының болған-болмағанын.
Басқарушы компаниялардың негізгі көрсеткіштерін БЖЗҚ-ның арнайы инвестициялық порталынан салыстыруға болады.
Бұл ретте инвестициялық табыстылықтың өзгеруі мүмкін екенін ескеру маңызды. Басқарушының өткен кезеңдегі жоғары нәтижесі болашақта дәл сондай табысқа кепілдік бермейді.
Зейнетақы жинақтарын қалай аударуға болады?
Алдымен салымшы БЖЗҚ сайтындағы ИПБ тізілімінен басқарушы компанияны таңдауы қажет. Одан кейін өтінішті екі жолмен беруге болады:
- онлайн — БЖЗҚ сайтындағы жеке кабинет арқылы ЭЦҚ көмегімен;
- жеке өзі — жеке басын куәландыратын құжатпен БЖЗҚ бөлімшесіне барып.
Өтініштің мәртебесін БЖЗҚ сайтындағы жеке кабинеттен немесе мобильді қосымшадан бақылауға болады. Сондай-ақ осы сервистер арқылы басқарушы компанияға аударуға болатын қаражат көлемін алдын ала тексеруге мүмкіндік бар.
Зейнетақы жинақтарын Ұлттық банктің басқаруында қалдыруға бола ма?
Иә. Жаңа ережелер қазақстандықтарды зейнетақы жинақтарын жеке басқарушы компанияларға беруге міндеттемейді. Салымшы қаражатын Ұлттық банктің басқаруында қалдыруға немесе ИПБ таңдауға құқылы.
Бұған дейін Ұлттық банк төрағасы Тимур Сүлейменов инвестициялық стратегияны адамның жасына және тәуекелге деген көзқарасына қарай таңдауға болатынын айтқан.
Оның сөзінше, неғұрлым консервативті инвестициялық стратегияны ұстанатын азаматтар жинақтарын БЖЗҚ-да қалдыра алады. Ал зейнет жасына дейін әлі көп уақыты бар жастар тәуекелі жоғарырақ, бірақ ықтимал табыстылығы да жоғары белсенді инвестициялық портфелі бар компанияны таңдай алады.
Ақшаны Ұлттық банктің басқаруына қайта қайтаруға бола ма?
Иә. Зейнетақы жинақтарын жеке басқарушы компанияға беру — қайтарымсыз шешім емес. Салымшы кейін басқарушы компанияны ауыстыра алады немесе жинақтарын қайтадан Ұлттық банктің сенімгерлік басқаруына қайтара алады.
Алайда мұны ИПБ-ға қаражат аударылғаннан кейін кемінде бір жыл өткен соң жасауға болады. Ол үшін БЖЗҚ-ның жеке кабинеті арқылы өтініш беру немесе қордың бөлімшесіне жүгіну қажет.
Мемлекеттік кепілдік сақтала ма?
Зейнетақы активтерін басқару тәртібінің өзгеруі міндетті зейнетақы жарналарының сақталуына берілетін мемлекеттік кепілдікті жоймайды.
Еңбек министрлігінің түсіндіруінше, мемлекет Әлеуметтік кодекске сәйкес БЖЗҚ-ға нақты енгізілген міндетті зейнетақы жарналары мен міндетті кәсіптік зейнетақы жарналарының сақталуына кепілдік береді.
Ал жинақтарын Ұлттық банктің басқаруында қалдырған салымшылар үшін инвестициялық стратегия да өзгереді.
Алдағы уақытта Ұлттық банк зейнетақы активтерінің табыстылығын инфляция деңгейінен жоғары — инфляция + 1%-ға дейін қамтамасыз етуді жоспарлап отыр.
Осылайша, 7 қыркүйектен бастап қазақстандықтардың зейнетақы жинақтарын басқарудағы таңдауы кеңейеді. Салымшылар қаражатын Ұлттық банктің басқаруында қалдыра алады немесе жинақтарының 100%-на дейін жеке басқарушы компанияға бере алады. Дегенмен шешім қабылдар алдында компанияның табыстылығымен қатар инвестициялық стратегиясын, тәуекел деңгейін және қаржылық тұрақтылығын мұқият бағалаған жөн.
