Қазақстанның кең-байтақ аумағын теміржолсыз елестету қиын. Өйткені теміржол көлігі өндіріс орындарын, кеніштерді, ауыл шаруашылығы кәсіпорындарын және ірі қалаларды өзара байланыстыратын стратегиялық инфрақұрылымның бірі саналады. Жүк пен жолаушы тасымалының тұрақты жұмыс істеуі теміржол техникасының сапасы мен сенімділігіне тікелей байланысты.
Бүгінде Қазақстанда теміржолға қажетті техниканың бір бөлігі ел ішінде өндіріледі. Локомотивтер мен вагондардың жасалуы бірнеше кезеңнен тұратын күрделі технологиялық процесс. Болат пен металл бөлшектерінен басталған жұмыс дайын техниканың теміржолға шығарылуымен аяқталады.
Өндіріс металды өңдеуден басталады
Локомотив немесе вагон зауытқа дайын күйінде келмейді. Оның әрбір бөлшегі жеке технологиялық операциялардан өтеді. Өндірістің алғашқы кезеңдерінің бірі – металл дайындау.
Арнайы станоктар арқылы металл парақтары қажетті өлшемге кесіледі, иіледі және пішінделеді. Кейін олар болашақ вагонның немесе локомотивтің негізгі конструкциясына біріктіріледі. Бұл жерде миллиметрлік дәлдіктің өзі маңызды. Себебі дайын техниканың беріктігі мен қауіпсіздігі ең алдымен конструкцияның сапасына байланысты.
Вагон өндірісінде шанақтың қаңқасы, едені, қабырғалары мен төбесі жеке дайындалып, кейін біртұтас құрылымға біріктіріледі. Ал локомотивте бұған қоса ауыр салмақты негізгі рама, қозғалтқыш, электр жабдықтары мен басқару жүйелерін орналастыруға арналған конструкциялар әзірленеді.
Дәнекерлеуден құрастыруға дейін
Металл бөлшектері дайын болған соң дәнекерлеу жұмыстары басталады. Өндірістің бұл кезеңінде мамандар бөлшектерді берік біріктіріп, вагон немесе локомотивтің негізгі корпусын қалыптастырады.
Қазіргі зауыттарда дәнекерлеудің автоматтандырылған және роботтандырылған тәсілдері де қолданылады. Дегенмен өндіріс процесінде білікті мамандардың бақылауы маңызды рөл атқарады. Әрбір тігістің сапасы арнайы бақылаудан өтеді.
Негізгі корпус дайын болғаннан кейін техника біртіндеп «жандана» бастайды. Вагондарға дөңгелек жұптары, тежеу жүйелері, есіктер, электр жабдықтары, байланыс және қауіпсіздік құрылғылары орнатылады.
Локомотив өндірісінде жұмыс одан да күрделі. Мұнда қозғалтқыш, тарту электр жабдықтары, басқару жүйелері, компрессорлар, салқындату құрылғылары және басқа да көптеген тораптар бір жүйеге біріктіріледі.
Локомотив – жүздеген тораптың бір жүйесі
Локомотивті сырт көзге тек қуатты қозғалтқышы бар темір техника ретінде қабылдау оңай. Алайда оның ішінде өзара тығыз байланысқан көптеген жүйе жұмыс істейді.
Машинист кабинасында басқару құралдары орналасса, локомотивтің негізгі бөлігінде қозғалтқыш пен энергияны дөңгелекке жеткізетін тарту жүйесі орналасады. Тежеу, салқындату, электрмен жабдықтау және диагностикалық жүйелер де бір-бірімен байланыста жұмыс істейді.
Сондықтан локомотивті құрастыру кезінде инженерлер мен технологтар әрбір бөлшектің өзара сәйкестігін тексереді. Бір ғана жүйедегі ақау бүкіл техниканың жұмысына әсер етуі мүмкін.
Жаңа локомотив өндірістен шыққаннан кейін бірден теміржол желісіне жіберілмейді. Алдымен оның барлық жүйесі сынақтан өтеді. Қозғалтқыштың жұмысы, тежеу қабілеті, электр жабдықтары, жүріс бөлігі және қауіпсіздік жүйелері тексеріледі.
Вагон өндірісіндегі соңғы кезең
Вагон құрастыру да бірнеше сатыдан тұрады. Алдымен шанақ дайындалады. Одан кейін ішкі жабдықтар мен инженерлік жүйелер орнатылады.
Жолаушылар вагонында орындықтар, жарықтандыру, жылыту және желдету жүйелері, ақпараттық таблолар, санитарлық тораптар сияқты элементтер қарастырылады. Жүк вагондарының конструкциясы тасымалданатын жүктің түріне қарай ерекшеленеді.
Мысалы, цистерналар сұйық жүктерді тасымалдауға, жабық вагондар әртүрлі жүктерді сыртқы әсерден қорғауға, платформалар ірі және ауыр жүктерді орналастыруға бейімделеді.
Соңғы кезеңде вагонның бояуы жүргізіліп, нөмірі мен техникалық белгілері түсіріледі. Бұдан кейін дайын өнім арнайы тексерістен өткізіледі.
Сапа – өндірістің басты талабы
Теміржол техникасы ондаған жыл бойы пайдаланылуы мүмкін. Сондықтан мұндай өнімге қойылатын талап та жоғары.
Зауыттағы бақылау тек дайын өніммен шектелмейді. Өндірістің әр кезеңінде сапа тексеріледі. Металлдың сипаттамасы, дәнекерлеу сапасы, бөлшектердің өлшемі, электр жүйелерінің жұмысы және механикалық тораптардың беріктігі бақылаудан өтеді.
Арнайы сынақтар барысында техника әртүрлі жұмыс режимінде тексеріледі. Бұл өндірістік ақауларды анықтап қана қоймай, болашақта теміржолдағы қауіпсіздікті қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.
Отандық машина жасаудың маңызы
Локомотивтер мен вагондардың Қазақстанда өндіріліп, құрастырылуы елдің машина жасау саласының дамуына ықпал етеді. Мұндай өндіріс бір ғана зауыттың жұмысымен шектелмейді. Оның айналасында қосалқы бөлшектер, металл конструкциялар, электр жабдықтары және басқа да компоненттер шығаратын кәсіпорындар қалыптасады.
Сонымен қатар теміржол техникасын өндіру жаңа мамандарға сұранысты арттырады. Инженерлер, конструкторлар, дәнекерлеушілер, токарьлар, электриктер, технологтар мен сапа бақылау мамандары бір өндірістік тізбекте еңбек етеді.
Бұл – машина жасау саласының тек дайын техника шығарумен шектелмейтінін көрсетеді. Оның артында инженерлік білім, технология, кадр даярлау және өндірістік кооперация жатыр.
Зауыттың цехынан шыққан әр локомотив пен вагонның артында ондаған өндірістік операция, жүздеген маманның еңбегі және күрделі технологиялық процесс тұр. Ал дайын техника теміржолға шыққан сәттен бастап ол ел экономикасының маңызды тетіктерінің біріне айналады.
Теміржолдағы әрбір құрамның қозғалысы – зауыттағы металды кесуден, дәнекерлеуден, құрастырудан және сынақтан өткен ұзақ жолдың нәтижесі. Сондықтан отандық теміржол техникасының өндірісі Қазақстандағы машина жасаудың технологиялық мүмкіндігін көрсететін маңызды бағыттардың бірі болып қала береді.
