Алматыда Көкжайлаудағы Almaty Superski жобасы жүзеге асырылып жатқанда, АҚШ-тың Колорадо штатындағы Вейл тау-шаңғы курортының тарихына назар аударған жөн. 1962 жылы бұрынғы қой жайылымының орнында ашылған бұл демалыс орны бірнеше онжылдықта әлемге әйгілі тау-шаңғы бағыттарының біріне айналды.
Вейлдің тарихы тау баурайындағы бірнеше шаңғы жолы мен аспалы жолдың тұтас өңірдің экономикасын өзгерте алатынын көрсетеді. Бүгінде тау-шаңғы туризмі Колорадо штатына миллиардтаған доллар табыс әкеліп отыр.
Қойшылар мен сарбаздар мекендеген алқап
Колорадо штатындағы Жартасты тауларда орналасқан Гор аңғары курорт ашылғанға дейін қой өсірушілердің тыныш мекені болған. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде бұл аумақта АҚШ армиясының 10-шы тау дивизиясының сарбаздары жаттыққан. Олар таулы жерде өмір сүру мен әскери қимыл жүргізуді үйренген.
Соғыстан кейін дивизияның бірқатар ардагері осы өңірге қайта оралды. Солардың бірі Пит Сейберт жергілікті алтын іздеуші Эрл Итонмен бірге болашақ курортқа қолайлы тау бөктерін тапты. 1950 жылдары олар жаңа демалыс орнын салу жоспарын әзірлей бастады.
Жобаны ұйымдастырушылар болашақ елді мекенді орналастыру үшін тау етегіндегі бұрынғы ранчоның жерін сатып алды. Ал шаңғы жолдары АҚШ-тың Уайт-Ривер ұлттық орманы аумағындағы федералдық жерге салынды. Бұл аумақты курорт АҚШ Орман қызметінің рұқсатымен пайдаланады.
Қаржыны қалай жинады?
Курорт салуға рұқсат алу оңай болған жоқ. 1959 жылдың көктемінде АҚШ Орман қызметі Пит Сейберттің алғашқы өтінішін қабылдамай, басқа жобаны таңдады. Кейін команда конгрессмендер арқылы мәселені көтеріп, құрылысқа рұқсат алды. Алайда оған 1,8 миллион доллар инвестиция тарту шарты қойылды.
Қажетті қаражатты Денвер қаласындағы мұнай кәсіпкері Джордж Колкинс жинады. Ол жеке инвесторларға әрқайсысы 10 мың доллар тұратын үлестер ұсынды. Инвестиция салғандарға аспалы жолдарды өмір бойы пайдалану құқығы берілді. Қаржы құйғандардың арасында «Даллас Ковбойз» футбол клубының негізін қалаушылардың бірі де болған.
Вейл курорты 1962 жылғы 15 желтоқсанда ашылды. Алғашқы кезеңде бір гондола және екі креслолы аспалы жол жұмыс істеді. Дегенмен алғашқы маусым оңай болған жоқ. Қаңтар айындағы бір күнде шаңғы тебуге небәрі 12 адам ғана келген.
Тау бөктерінде тұтас қала пайда болды
Курорт ашылғаннан кейін оның айналасында қонақүйлер, мейрамханалар мен медициналық клиника бой көтерді. 1966 жылдың күзінде Вейл ресми түрде қала мәртебесін алды.
Кейін АҚШ президенті Джеральд Форд отбасымен бірге осы елді мекендегі жеке үйінде демалатын болды. Президенттің сапарлары курорттың халықаралық деңгейде танылуына ықпал етті.
Уақыт өте келе Вейл аумағы кеңейіп, жаңа жылдам аспалы жолдар мен шаңғы бағыттары ашылды. 2000 жылдардың басынан бастап елді мекенде құны шамамен бір миллиард доллар болатын ауқымды жаңғырту жұмыстары жүргізілді.
Вейл тау шаңғысынан әлем чемпионатын екі рет қабылдады. Соңғы рет бұл жарыс 2015 жылы өтті. Сонымен қатар мұнда сноубордтан АҚШ ашық чемпионаты ұйымдастырылып, әлемнің әр түкпірінен спортшылар мен көрермендер жиналады.
Вейлдің шаңғы жолдары несімен ерекше?
Курорттың басты ерекшеліктерінің бірі – таудың арғы бетінде орналасқан жеті үлкен ашық шаңғы аймағы. Олардың жалпы аумағы 1,2 мың гектардан асады. Қар жауғаннан кейін шаңғышылар бұл беткейлерде әлі ешкім сырғанамаған ұлпа қар үстімен түсе алады.
Одан әрі Блу-Скай-Бейсин деп аталатын аймақ орналасқан. Мұнда шаңғы жолдары шырша орманының арасымен өтеді. Таудың солтүстік беткейлерінде қар ұзақ сақталады. Қыс мезгілінде мұнда орта есеппен шамамен 9 метр қар жауады.
Курорт аумағындағы биіктік айырмасы бір шақырымнан асады. Сондықтан шаңғышылар тау шыңынан басталған бағытпен ашық беткейлерді, орманды алқаптарды басып өтіп, елді мекеннің көшелеріне дейін түсе алады.
Бавария үлгісінде салынған шағын қала
Вейл елді мекені Германияның Бавария аймағындағы ауылдардың сәулеттік үлгісінде салынған. Мұнда көлік жүрмейтін жаяу жүргіншілер көшелері мен шағын алаңдар бар. Қыста орталықтағы жаяу жүргіншілер жолдары жылытылады. Соның арқасында олардың бетінде қар мен мұз жиналмайды.
Елді мекеннің өзінен шаңғышыларды таудың орта тұсына дейін жеткізетін 10 орындық гондолаға мінуге болады.
Шаңғы теппейтін туристер үшін де түрлі демалыс мүмкіндігі қарастырылған. Adventure Ridge аймағында қар үстінде үрлемелі шанамен сырғанауға, шаңғы велосипедімен жүруге және ағаштардың арасымен өтетін рельсті сырғанақтарды пайдалануға болады.
Жаз мезгілінде туристерді Бетти Форд атындағы альпілік бақтар қарсы алады. Бұл – әлемдегі ең биік таулы ботаникалық бақтардың бірі. Мұнда альпілік және далалық гүлдердің жүздеген түрін қоса алғанда, өсімдіктердің шамамен екі мың түрі өсіріледі.
Тау-шаңғы туризмі Колорадо экономикасына қанша табыс әкеледі?
Вейл мен көршілес Аспен курорттарының дамуы Колорадо штатындағы тұтас туристік индустрияның қалыптасуына ықпал етті. Штаттағы тау-шаңғы курорттары қауымдастығының тапсырысымен жүргізілген зерттеуге сәйкес, бұл саланың экономикаға жыл сайынғы үлесі 4,8 миллиард долларды құрайды.
Зерттеу деректерінде тау-шаңғы курорттары Колорадода шамамен 46 мың тұрақты жұмыс орнын қамтамасыз ететіні көрсетілген. Бұл – шаңғы нұсқаушылары, құтқарушылар, қонақүй қызметкерлері, аспаздар, жүргізушілер мен сауда саласының мамандары.
Туризмнен түсетін табыс таулы өңірлерге ғана емес, штаттың басқа бөліктеріне де таралады. Мәселен, 2023–2024 жылғы қысқы маусымда Колорадодағы 18 тау-шаңғы қаласында салық салынатын сауда көлемі 4,5 миллиард доллардан асқан.
Жергілікті курорттан халықаралық компанияға дейін
Вейлді құрған кәсіпорын уақыт өте келе Vail Resorts халықаралық корпорациясына айналды. Қазір компания АҚШ, Канада, Аустралия және Швейцариядағы 42 тау-шаңғы курортын басқарады.
2025 жылы корпорацияның кірісі 3 миллиард долларға жуықтаған. Компанияның дамуына ондаған курортта қолдануға мүмкіндік беретін бірыңғай маусымдық абонемент жүйесі де ықпал етті. Бұл тәсіл шаңғышыларға бір картамен бірнеше демалыс орнында сырғанауға мүмкіндік береді.
Вейл мен Көкжайлаудың қандай ұқсастығы бар?
Вейл мен Алматы маңында салынып жатқан Almaty Superski жобасының бірқатар ұқсас тұсы бар. Екі жағдайда да курорттың шаңғы жолдары мемлекеттік меншіктегі және арнайы қорғаудағы аумақта орналасады. Мұндай жерлерді пайдалану тиісті мемлекеттік органдардың рұқсаты арқылы жүзеге асырылады.
Қаржыландыру үлгісінде де ұқсастық байқалады. Вейлдің алғашқы құрылысына жеке инвесторлар қаражат салған. Алматыдағы жоба аясында да қонақүйлер мен коммерциялық инфрақұрылымды жеке капитал есебінен салу жоспарланған.
Дегенмен екі жобаның орналасуында маңызды айырмашылық бар. Вейл Денвер қаласынан бірнеше сағаттық жерде орналасқан. Ал Almaty Superski мегаполиске жақын, екі миллионнан астам халқы бар Алматы қаласының іргесінде бой көтермек.
Вейлдің жетпіс жылдан астам тарихы тау-шаңғы курортының табысы тек шаңғы жолдары мен аспалы жолдардың санымен өлшенбейтінін көрсетеді. Оның айналасында көлік, қонақүй, тамақтану, қызмет көрсету және демалыс инфрақұрылымы дамығанда ғана жоба тұтас туристік орталыққа айнала алады. Колорадо тәжірибесі Көкжайлау жобасының болашағын бағалауда да осы факторлардың маңызын көрсетеді.
