Соңғы күндері әлеуметтік желіде Қазақстандағы қолданыстағы бірнеше ірі номиналдағы купюралардың «жойылып кететіні» жайлы ақпарат кеңінен талқыланып жатыр. Вирус жазбалар қоғамда алаңдаушылық туғызып, әсіресе егде жастағы азаматтардың арасында түсінбеушілік пен сенімсіздікке әкелді. Алайда ресми дерек бұл жағдайдың әлдеқайда жүйелі әрі жоспарлы процесс екенін көрсетеді.
Әлеуметтік желідегі дүрбелең: ақпарат па, әлде алыпқашпа әңгіме ме?
Талқылауға түрткі болған жазбада бірден 5 түрлі номиналдағы банкнотаның айналымнан шығатыны айтылған.
Атап айтқанда, 500, 2000, 10 000 және 20 000 теңгелік купюралар сөз болған. Мыңдаған қаралым жинаған бұл ақпарат қоғамда түрлі реакция тудырды.
Көпшілік пікірлерден байқалған негізгі тенденция — жиі өзгерістерге деген наразылық. Әсіресе, егде адамдар үшін жаңа дизайндағы купюраларға бейімделу қиын екені жиі айтылды. Бұл — тек қаржылық емес, әлеуметтік мәселе де бар екенін аңғартады.
Ұлттық банк не дейді
Қазақстан Ұлттық банкі бұл жағдайға қатысты ресми түсініктеме беріп, дүрбелеңге негіз жоқ екенін мәлімдеді. Реттеуші органның айтуынша, сөз болып отырған өзгерістер — кенеттен енгізілетін шектеу емес, банкноталарды кезең-кезеңімен жаңарту процесі.
Қазіргі таңда мына купюралар біртіндеп айналымнан шығарылып жатыр:
- 500 теңге (2017 жылғы) — 2027 жылдың 24 желтоқсанына дейін қатар қолданыста болады
- 1000 теңге (2014 жылғы) — 2027 жылдың 27 наурызына дейін
- 2000 теңге (2012 жылғы) — 2026 жылдың 24 маусымына дейін
- 10 000 теңге (2012 жылғы) — 2027 жылдың маусымына дейін
- 20 000 теңге (2013/2015 жылғы) — жаңа серия шыққаннан кейін (2027 жылдан бастап) біртіндеп ауыстырылады
Бұл — халықаралық тәжірибеде кең таралған құбылыс. Көптеген елдерде ұлттық валютаның қорғаныс деңгейін арттыру, жалған ақша айналымын азайту және дизайнды жаңарту мақсатында осындай ротация жүргізіледі.
Неліктен банкноталар жиі жаңарады?
Банкноталарды жаңарту бірнеше негізгі себепке байланысты:
Біріншіден, қауіпсіздік. Заманауи технологиялардың дамуына байланысты жалған ақша жасау тәсілдері де жетілді. Сондықтан жаңа купюраларда қорғаныс элементтері күшейтіледі.
Екіншіден, тозу факторы. Қағаз ақша уақыт өте келе физикалық тұрғыдан жарамсыз болып қалады.
Үшіншіден, идеологиялық және мәдени аспект. Жаңа сериялар арқылы елдің тарихи, мәдени символдары жаңаша форматта ұсынылады.
Халық үшін қандай қауіп бар?
Нақты айтқанда — айтарлықтай тәуекел жоқ. Себебі айналымнан шығару процесі бірден емес, бірнеше жылға созылады. Яғни, азаматтар қолындағы ескі купюраларды күнделікті өмірде пайдалана береді.
Тіпті мерзімі аяқталғаннан кейін де оларды екінші деңгейлі банктерде, «Қазпошта» бөлімшелерінде (3 жыл ішінде), Ұлттық банк филиалдарында (шектеусіз мерзімде) айырбастауға болады.
Бұл — қаржы жүйесінің тұрақтылығын сақтауға бағытталған маңызды кепілдік.
Бұған дейін не болған еді?
Айта кету керек, 2011 жылғы үлгідегі 5000 теңгелік банкнота 2025 жылдың 25 қыркүйегінен бастап айналымда қолданылмайды. Қазір оны тек айырбастауға болады. Бұл да дәл осындай жоспарлы жаңарту саясатының бір бөлігі.
Қалыптасқан жағдай қоғамдағы ақпаратқа деген сенім деңгейі мен қаржылық сауаттылық мәселесін айқын көрсетті. Әлеуметтік желідегі кез келген ақпарат ресми түсіндірмесіз қабылданғанда, ол оңай түрде дүрбелеңге айналады.
Сондықтан мұндай жағдайларда негізгі бағдар — ресми дереккөздер. Ал банкноталарды жаңарту — экономиканың әлсіреуінің емес, керісінше, оның тұрақты дамуы мен қауіпсіздігін қамтамасыз етудің бір белгісі.
