Цифрлық технология дамыған сайын алаяқтардың әрекеті де күрделене түсті. Қазір бір ғана хабарлама немесе қоңырау арқылы адамның жеке деректерін қолға түсіріп, банк шотындағы қаражатты жымқыру оқиғалары жиілеп отыр. Сондықтан әр азамат тек сақ болумен шектелмей, олардың қандай тәсіл қолданатынын да түсінуі тиіс.
Алаяқтар қандай әдістерді қолданады?
Қазіргі алаяқтар кездейсоқ әрекет етпейді. Олар алдын ала дайындалған сценарий бойынша сөйлеп, өздерін банк қызметкері, полиция өкілі немесе түрлі сервистің операторы ретінде таныстырады. Кей жағдайда жәбірленуші туралы белгілі бір ақпаратты да пайдаланып, сенімге кіруге тырысады. Ең кең таралған тәсілдердің бірі – фишинг. Бұл жалған сайттар арқылы логин, пароль және банк деректерін алу әдісі. Бұдан бөлек, телефон арқылы қорқытып сөйлесу, мессенджерлерде зиянды сілтеме жіберу, жалған инвестициялық ұсыныстар тарату немесе маркетплейс арқылы алдын ала төлем талап ету де жиі кездеседі.
Мамандардың айтуынша, мұндай алаяқтықтың басым бөлігі техникалық емес, психологиялық тәсілдерге негізделген. Яғни олар адамның сеніміне кіріп, эмоциясына әсер ету арқылы әрекет етеді.
Қарапайым ережелер – сенімді қорғаныс
Көп жағдайда адамдар өте қарапайым қателіктердің кесірінен алданады. Сондықтан киберқауіпсіздік дағдылары күнделікті әдетке айналуы керек. Ең алдымен, жеке деректерді ешкімге бермеу қажет. Банк қызметкерлері ешқашан карта нөмірін толық, CVV кодты немесе SMS арқылы келген құпия кодты сұрамайды. Мұндай өтініш түссе, бұл алаяқтың белгісі.
Сондай-ақ күмәнді сілтемелерге өтуден сақ болған жөн. Кейде жалған сайттар түпнұсқаға өте ұқсас болады, тек атауында бір әріп қана өзгеше болуы мүмкін. Осындай ұсақ айырмашылықтың өзі үлкен қауіпке әкеледі. Белгісіз нөмірден түскен қоңырауларға да бірден сенудің қажеті жоқ. Қандай ұйым атынан хабарласса да, әңгімені үзіп, ресми байланыс арналары арқылы ақпаратты қайта тексерген дұрыс.
Қос факторлы қорғанысты қосу аккаунт қауіпсіздігін айтарлықтай күшейтеді. Ал күрделі пароль қолдану – ең қарапайым әрі тиімді тәсілдердің бірі. Айта кетерлігі, әлемде әлі күнге дейін ең жиі қолданылатын құпиясөздердің бірі – “123456”. Мұндай парольді бұзу үшін бірнеше секунд жеткілікті.
Алданып қалсаңыз не істеу керек?
Көп адам алаяққа алданып қалғанын кеш түсінеді немесе ұялып, ешқайда хабарласпайды. Алайда дәл осындай жағдайда уақытты созбай әрекет ету маңызды. Алдымен банкке хабарласып, картаңызды бұғаттаңыз. Одан кейін құқық қорғау органдарына арыз жазып, барлық аккаунттың құпиясөздерін өзгертіңіз. Қажет болса, құрылғыларыңызды тексеруден өткізіңіз.
Неге адамдар жиі алданады?
Алаяқтар адамның психологиясын жақсы меңгерген. Олар көбіне қорқыныш, асығыстық және қызығушылық сияқты сезімдерге әсер етеді. Мысалы, “сіздің атыңызға несие рәсімделіп жатыр” деген сөз қорқыныш тудырса, “қазір шешім қабылдамасаңыз, кеш болады” деген тіркес асықтырады. Ал “тез табыс табасыз” деген ұсыныстар адамды қызықтырып, сақтықты әлсіретеді.
Зерттеулерге сәйкес, алаяқтар адамдарға көбіне кешкі уақытта немесе жұмыс күнінің соңында хабарласады. Бұл кезде адам шаршап, ақпаратты мұқият тексеруге бейім болмайды. Киберқауіпсіздік – бүгінгі күннің маңызды дағдыларының бірі. Алаяқтар үнемі жаңа тәсіл ойлап тапқанымен, олардың негізгі мақсаты өзгермейді – адамның сенімін пайдалану. Сондықтан ең басты қағида – асықпай, әр ақпаратты мұқият тексеру. Қарапайым сақтық шараларының өзі үлкен қаржылық шығынның алдын алуға көмектеседі.
