Өркениетті қоғам тек экономикалық көрсеткіштермен немесе технологиялық жетістіктермен өлшенбейді. Оның басты өлшемдерінің бірі – адамның күнделікті мәдениеті, айналасына деген құрметі, қоғамдық ортадағы өзін-өзі ұстауы. Соңғы уақытта қоғамда әдеп, тәрбие, тектілік пен адамгершілік құндылықтарының әлсіреп бара жатқаны жиі айтылып жүр. Белгілі қоғам қайраткері, журналист, экс-депутат Жанарбек Әшімжан да осы мәселеге алаңдаушылық білдіріп, әлеуметтік желідегі жазбасында қоғамдық мәдениет туралы ой қозғады.
Қоғамның даму деңгейін кейде үлкен өзгерістерден емес, адамның күнделікті қарапайым әрекетінен-ақ байқауға болады. Амандасу, үлкенге құрмет көрсету, қоғамдық орында тәртіп сақтау, айналаға қоқыс тастамау, өзгеге дауыс көтермеу, өзгенің құқығына құрметпен қарау секілді қарапайым әдеттердің өзі қоғам мәдениетінің көрсеткіші.
Алайда соңғы уақытта мұндай қарапайым қағидалардың сақталуына қатысты алаңдаушылық көбейді. Көшедегі жанжал, қоғамдық көліктегі дөрекілік, әлеуметтік желідегі әдепсіздік, көпшілік орында өзін ұстай алмау секілді келеңсіз көріністер күнделікті өмірдің бір бөлігіне айналып бара жатқандай.
Бұл жағдай қоғамдағы тәрбие мен мәдениет мәселесін қайта қарауды талап етеді.
«Тектілік қайда? Тәрбие қайда?»
Жанарбек Әшімжан өз жазбасында ел арасында осы мәселеге қатысты алаңдаушылықтың күшейгенін атап өткен. Оның айтуынша, аймақтарды аралау барысында әлеуметтік мәселелермен қатар, тәрбие, мәдениет, дәстүр және адамгершілік қарым-қатынас туралы сұрақтар жиі көтерілген.
«Бірақ кейде сол тектілік, атадан қалған өсиет қайда жоғалып барады?» деген сауал қояды қоғам қайраткері.
Оның сөзінше, бұл мәселе бір адамның ғана алаңдаушылығы емес. Әртүрлі өңірлерде кездескен азаматтар да қоғамдық әдептің төмендеуіне алаңдайтынын білдірген.
«Жаңаөзенде егделеу бір ағамыз айтты. Қызылордада орта жастағы кәсіпкер келіншек жанұшырып айтты. Қонаев қаласында көзтаныс энергетик ескертті. Күні кеше Алматыда, Ғылым академиясындағы жиында белгілі ғалым өткізіп, жеткізіп айтты», – деп жазды ол.
Бұл сөздер мәселенің тек жекелеген жағдай емес, қоғамның әртүрлі ортасында байқалып отырғанын аңғартады.
Әлеуметтік желідегі көрініс – қоғамның айнасы ма?
Бүгінде адамның қоғамдық ортадағы мінез-құлқы ғана емес, әлеуметтік желідегі әрекеті де мәдениеттің бір көрсеткішіне айналды.
Жанарбек Әшімжан әлеуметтік желідегі күнделікті көріністерге назар аударып, көшедегі және қоғамдық орындардағы дөрекілікке алаңдайды.
«Көшеде жаға жыртысқан адамдарды, қоғамдық көлікте бір-бірін жерден алып, жерге салып жатқан жандарды, дөрекілік танытып жүрген жастарды, тойда анайы қылық көрсетіп жүрген іні-қарындастарымызды “желі шыққыр” желіден жиі көреміз», – дейді ол.
Шынында да, әлеуметтік желіде тарайтын осындай бейнежазбалар қоғамдағы белгілі бір мінез-құлық үлгілерін көрсетеді. Бір жағынан, мұндай контент адамдардың назарын аударып, көп қаралым жинаса, екінші жағынан, әдепсіз әрекеттің қалыпты нәрсе ретінде қабылдануына ықпал етуі мүмкін.
Әсіресе жастар үшін бұл маңызды мәселе. Өйткені адам көргенін қайталайды, ортадан үлгі алады. Сондықтан қоғамдық мәдениетті қалыптастыруда отбасы, мектеп, қоршаған орта және ақпарат кеңістігінің рөлі ерекше.
Қоғамдық мәдениет неден басталады?
Өркениет дегенде көп жағдайда заманауи технология, жаңа ғимараттар, жолдар, өндіріс немесе жоғары экономикалық көрсеткіштер ойға келеді. Бірақ өркениеттіліктің ең қарапайым әрі маңызды белгісі – адамның өзгені сыйлай білуі.
Қоғам қайраткері бұл ойды қарапайым мысалдар арқылы түсіндіреді.
«Өркениетті мемлекет құру халықтың мәдениеті мен қоғамдық әдептен басталады. Ал оның негізі – дұрыс амандасу, айналаңа құрметпен қарау, тәртіп сақтау, көрінген жерге қақырынып түкірмеу, тұқыл лақтырмау, адамның ала жібін аттамау секілді қарапайым құндылықтар», – деп атап өтеді Жанарбек Әшімжан.
Яғни қоғамдық мәдениетті қалыптастыру үшін міндетті түрде үлкен бастамалардан бастау қажет емес. Керісінше, әр адам өзінің күнделікті әрекетіне жауапкершілікпен қараса, қоғамдағы жалпы ахуал да өзгере бастайды.
Қоғамдық көлікте үлкен адамға орын беру, кезекте біреудің алдына түспеу, көшеге қоқыс тастамау, қызметкермен сыпайы сөйлесу, көршінің тыныштығын бұзбау сияқты қарапайым әрекеттердің өзі мәдениетті қоғамның негізін қалыптастырады.
Президент те қоғамдық мәдениет мәселесін көтерді
Қоғамдық тәртіп пен мәдениет мәселесі тек әлеуметтік желідегі пікірталастың тақырыбы емес. Бұл мәселе мемлекеттік деңгейде де көтеріліп келеді.
Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев бұған дейін қоғамдық мәдениет, жауапкершілік, заң мен тәртіпті сақтау мәселелеріне бірнеше рет назар аударған.
Жанарбек Әшімжан да осы мәселеге тоқталып, өркениетті мемлекет құру халықтың мәдениеті мен қоғамдық әдептен басталатынын алға тартады.
Президент атап өткендей, озық елдің азаматтары тек кәсіби білімімен ғана емес, қоғамдық ортадағы мәдениетімен де ерекшеленуі тиіс. Әсіресе жұмыс орнында, көшеде, қоғамдық көлікте және басқа да көпшілік орындарда өзін дұрыс ұстай білу – азаматтық мәдениеттің бір бөлігі.
Бұл ретте заң мен тәртіпті сақтау жазадан қорыққандықтан емес, ішкі мәдениет пен жауапкершіліктен туындауы маңызды.
Тәрбие тал бесіктен басталады
Қазақ қоғамында тәрбие мәселесі ежелден ерекше орын алған. «Ұяда не көрсең, ұшқанда соны ілерсің», «Әдептілік – әдемілік», «Үлкенге құрмет, кішіге ізет» деген сөздердің барлығының астарында терең мән жатыр.
Баланың алғашқы тәрбиесі отбасынан басталады. Ол үлкендердің бір-бірімен қалай сөйлесетінін, қоғамдық орында өзін қалай ұстайтынын, өзгені қалай сыйлайтынын көріп өседі.
Сондықтан балаға мәдениетті болуды үйретудің ең тиімді жолы – оған ақыл айтудан бұрын, өзің үлгі көрсету.
Егер ата-ана көшеге қоқыс тастамаса, баласы да бұл әрекетті қалыпты нәрсе деп қабылдамайды. Егер отбасында үлкенге құрмет көрсетілсе, бала да сол дәстүрді жалғастырады. Егер үйде адамдар бір-бірімен сыпайы сөйлессе, бала үшін дөрекілік қалыпты қарым-қатынасқа айналмайды.
Демек, қоғамдық мәдениетті қалыптастыру мәселесін мектептен немесе мемлекеттен ғана күтудің қажеті жоқ. Оның бастауы – отбасы.
Дәстүрді сақтау – оның бәрін сол күйінде қайталау емес
Ұлттық тәрбие мен дәстүр туралы сөз болғанда тағы бір маңызды мәселе бар. Дәстүрдің барлығын өзгеріссіз қабылдау міндетті емес. Уақыт өзгерген сайын қоғам да өзгереді.
Жанарбек Әшімжан бұл мәселеге де тоқталып, «Дәстүрдің озығы бар, тозығы бар. Уақыт көшіне ілескені – бірге жасайды. Ілесе алмағаны – қалады» деген ой айтады. Бұл – дәстүрдің мәнін түсінуге шақыратын пікір.
