1991 жылғы 16 желтоқсанда Қазақстан тәуелсіздігін жариялаған кезде елдің алдында күрделі міндеттер тұрды. Кеңес Одағының ыдырауы экономикалық байланыстардың үзілуіне, өндірістің құлдырауына және қаржы жүйесінің тұрақсыздануына әкелді. Сонымен бірге жас мемлекетке өзінің басқару институттарын құрып, шекарасын айқындап, халықаралық аренада дербес саясат жүргізу қажет болды.
Тәуелсіздіктің алғашқы жылдары Қазақстан үшін саяси ғана емес, экономикалық және әлеуметтік тұрғыдан да үлкен сынақ кезеңіне айналды. Ел сол уақытта қандай қиындықтарға тап болды және оларды қалай еңсерді?
Экономикалық дағдарыс және өндірістің құлдырауы
Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарындағы ең үлкен қиындықтардың бірі – экономиканың ауыр жағдайы еді. Кеңес Одағы кезінде республикалар арасында қалыптасқан өндірістік және сауда байланыстары үзіліп, көптеген кәсіпорындар шикізат пен қажетті бөлшектерді жеткізуде қиындықтарға тап болды. Бұрынғы жоспарлы экономикадан нарықтық жүйеге көшу де оңайға соқпады.
Дүниежүзілік банктің дерегінше, 1991-1995 жылдары Қазақстан экономикасы шамамен үштен біріне қысқарған. Өнеркәсіп өндірісі күрт төмендеп, көптеген кәсіпорын жұмысын тоқтатты немесе өндіріс көлемін азайтты. Ауыл шаруашылығы да бұрынғы өткізу нарықтары мен шаруашылық байланыстарының үзілуінен зардап шекті.
Экономиканы жаңа жағдайға бейімдеу үшін жекешелендіру, бағаны ырықтандыру және нарықтық қатынастарды қалыптастыру шаралары қолға алынды. Алайда бұл реформалар халықтың тұрмысына бірден оң әсер еткен жоқ. Керісінше, алғашқы кезеңде әлеуметтік қиындықтар күшейді.
Инфляция және халықтың тұрмысындағы қиындықтар
1990-жылдардың басында бағаның күрт өсуі халықтың күнделікті өміріне тікелей әсер етті. Бұрын мемлекет реттеп келген тауарлар мен қызметтердің бағасы еркін жіберіліп, ақша құнсыздана бастады.
Қазақстан Ұлттық банкінің тарихи деректеріне сәйкес, 1992 жылы жылдық инфляция 3060 пайызға жеткен. 1993 жылы бұл көрсеткіш 2265 пайызды, ал 1994 жылы 1258 пайызды құраған. Жоғары инфляция кәсіпорындардың қаржылық жағдайын әлсіретіп, халықтың нақты табысын төмендетті.
Жалақы мен зейнетақының уақытылы төленбеуі, жұмыссыздық және әлеуметтік тұрақсыздық көптеген отбасы үшін күнделікті мәселеге айналды. Кәсіпорындар арасындағы төлем дағдарысы да өндірістің қалпына келуіне кедергі келтірді.
Мұндай жағдайда экономиканы тұрақтандыру, қаржы жүйесін қалыптастыру және халықтың әлеуметтік жағдайын жақсарту мемлекеттің басты міндеттерінің біріне айналды.
Ұлттық валюта және дербес қаржы жүйесі
Қазақстанның экономикалық тәуелсіздігін нығайтудағы маңызды қадамдардың бірі – ұлттық валютаны енгізу болды. 1993 жылғы қарашаға дейін ел рубль аймағында қалып, ақша-несие саясатына қатысты бірқатар мәселеде Ресейдің қаржы жүйесіне тәуелді болды.
1993 жылғы 15 қарашада Қазақстанның ұлттық валютасы – теңге айналымға енгізілді. Бұл елге дербес ақша-несие саясатын жүргізуге, инфляцияны бақылауға және ұлттық қаржы жүйесін қалыптастыруға мүмкіндік берді.
Теңгенің енгізілуі экономикалық тұрақтылықты бірден қамтамасыз еткен жоқ. Дегенмен ол тәуелсіз мемлекеттің маңызды қаржылық институттарының бірі ретінде қалыптасты.
Жаңа мемлекеттің институттарын қалыптастыру
Экономикалық қиындықтармен қатар Қазақстан алдында мемлекеттік басқару жүйесін жаңадан құру міндеті тұрды. Тәуелсіздік алған сәтте елге өзінің заңнамасын, мемлекеттік органдарын, қорғаныс жүйесін және халықаралық қатынастарын қалыптастыру қажет болды.
1992 жылғы 2 наурызда Қазақстан Біріккен Ұлттар Ұйымына мүше болды. Бұл жас мемлекеттің халықаралық деңгейде дербес субъект ретінде танылуына жол ашты.
Сол жылы 4 маусымда Қазақстанның мемлекеттік Туы, Елтаңбасы және Әнұраны бекітілді. Ал 7 мамырда дербес Қарулы Күштерді құру туралы шешім қабылданды. Осылайша, елдің егемендігін білдіретін негізгі мемлекеттік институттар мен рәміздер қалыптаса бастады.
Мемлекеттік басқару мен құқықтық жүйені қалыптастыру да бірнеше кезеңнен өтті. 1993 жылғы 28 қаңтарда тәуелсіз Қазақстанның алғашқы Конституциясы қабылданды. Ал 1995 жылғы 30 тамызда республикалық референдум арқылы жаңа Конституция бекітілді. Бұл құжат мемлекеттің саяси-құқықтық негіздерін айқындады.
Шекара қауіпсіздігі және ядролық мұра
Тәуелсіздік алғаннан кейін Қазақстан алдында мемлекеттік шекараны құқықтық тұрғыдан бекіту және ұлттық қауіпсіздік жүйесін құру міндеті тұрды. Бұған дейін одақтас республика болған ел енді көрші мемлекеттермен шекара мәселелерін дербес келіссөздер арқылы шешуге тиіс еді.
Тағы бір күрделі мәселе – Қазақстан аумағында қалған ядролық қару мұрасы болды. Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін республика әлемдегі көлемі жөнінен төртінші ядролық арсеналды иеленіп қалды.
Қазақстан ядролық қарудан бас тарту бағытын таңдады. 1991 жылғы 29 тамызда Семей ядролық сынақ полигоны жабылды. 1992 жылы Лиссабон хаттамасына қол қойылып, 1993 жылы Ядролық қаруды таратпау туралы шарт ратификацияланды. Кейін ядролық арсеналдан бас тарту үдерісі халықаралық келісімдер аясында жүзеге асырылды.
Бұл шешім Қазақстанның халықаралық аренадағы бейбіт бастамаларын танытуға және ядролық қарусыздану үдерісіне үлес қосуына мүмкіндік берді.
Дағдарыстан тұрақтануға қарай
1990-жылдардың екінші жартысында экономиканы тұрақтандыру бағытындағы шаралар біртіндеп нәтиже бере бастады. Қатаң ақша-несие саясаты жүргізіліп, нарықтық реформалар жалғасты. Шетелдік инвестиция тартуға басымдық беріліп, мұнай-газ және тау-кен салаларын дамытуға назар аударылды.
Халықаралық валюта қорының дерегіне сәйкес, Қазақстанда экономикалық өсім 1996 жылы қайта жанданды. 1997 жылы ішкі жалпы өнімнің өсімі 2 пайызды құрады. Ал 1998 жылдың мамырында жылдық инфляция 10 пайыздан төмендеді.
Дегенмен тұрақтану жолы біркелкі болған жоқ. 1998 жылғы Ресейдегі қаржы дағдарысы мен әлемдік шикізат бағасының төмендеуі Қазақстан экономикасына да әсер етті. 1999 жылы теңгенің құнсыздануына және өзгермелі айырбас бағамына көшуге тура келді.
Осылайша, тәуелсіздіктің алғашқы жылдары Қазақстан үшін мемлекеттіліктің негізгі негіздерін қалыптастыру кезеңі болды. Ел экономикалық дағдарыс, жоғары инфляция, өндірістің құлдырауы және әлеуметтік қиындықтармен бетпе-бет келді. Сонымен бірге ұлттық валюта енгізіліп, мемлекеттік институттар құрылды, халықаралық байланыстар жолға қойылып, ядролық қарусыздану бағыты таңдалды.
Бұл кезеңнің басты ерекшелігі – Қазақстанның бір мезгілде әрі жаңа мемлекет құрып, әрі жоспарлы экономикадан нарықтық жүйеге көшуге мәжбүр болуы еді.
