Қазақстанда кәсіпкерлікті дамыту, өндірісті кеңейту және отандық тауар өндірушілерді қолдау үшін мемлекет жыл сайын миллиардтаған, тіпті триллиондаған теңге бөледі. Кәсіпкерлерге жеңілдетілген несие беріледі, кредит мөлшерлемесінің бір бөлігі субсидияланады, ауыл шаруашылығы өндірушілеріне шығындарын өтеуге көмектеседі. Алайда мемлекеттік қолдау көлемі артқанымен, оның экономикалық тиімділігі туралы сұрақтар да көбейіп келеді. Кейбір кәсіпорындар үшін субсидия бизнесті кеңейтудің құралы болса, енді біреулері үшін онсыз жұмыс істеу қиынға соғатын қаржылық тірекке айналған.
Мемлекеттік қолдау кәсіпкерлікті дамытуға қаншалықты ықпал етіп отыр? Бюджет қаржысы жаңа өндірістер мен жұмыс орындарын ашуға жұмсала ма, әлде тиімсіз жобаларды ұстап тұруға кетіп жатыр ма? Қазақстан экономикасы субсидияға тәуелділіктен арыла ала ма?
Бизнеске бөлінген 4,5 триллион теңге қайда жұмсалды?
Қазақстанда кәсіпкерлерді мемлекеттік қолдау жүйесі бірнеше бағытты қамтиды. Олардың қатарында жеңілдетілген несие беру, кредит мөлшерлемесін субсидиялау, несиеге кепілдік беру, гранттар бөлу, өндірістік шығындардың бір бөлігін өтеу және кепілдендірілген сатып алу тетіктері бар.
Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының (ЭЫДҰ) Қазақстандағы бәсекелестік саясатына арналған 2025 жылғы шолуында мемлекеттік қолдаудың қаржылық, инфрақұрылымдық, институционалдық және қаржылық емес түрлері бар екені көрсетілген.
Бұл шаралар шағын және орта бизнесті, ауыл шаруашылығын, инновациялық жобаларды, отандық өндірісті және туризмді дамытуға бағытталған. Алайда қолдаудың ауқымы оның тиімділігіне әрдайым кепіл бола бермейді.
Жоғары аудиторлық палатаның бағалауынша, 2019-2024 жылдары Қазақстанда кәсіпкерлерді қолдауға шамамен 4,5 триллион теңге бағытталған. Оның 90 пайызы бес негізгі құралға тиесілі болған. Олар – кредиттер мен шығындарды субсидиялау, кепілдендірілген сатып алу, кредит беру және лизинг.
Аудит барысында мемлекеттік қолдау шараларын жоспарлау мен пайдалануға қатысты бірқатар мәселе анықталған. Атап айтқанда, тексерілген 824 миллиард теңгенің 6,2 миллиард теңгесі қаржылық заңбұзушылықтарға, ал 60,8 миллиард теңгеден астамы тиімсіз жоспарлау мен пайдалануға жатқызылған.
Тағы бір назар аударарлық жайт – бюджет субсидияларының салық қайтарымы төмендеген. Егер 2020 жылы төленген әрбір 1 теңге субсидияға мемлекетке 5,2 теңге салық түссе, 2024 жылы бұл көрсеткіш 3 теңгеге дейін азайған.
Бұл мемлекеттік қолдау мүлдем нәтиже бермейді деген сөз емес. Дегенмен бөлінген қаржының көлемін ғана емес, оның нақты экономикалық қайтарымын бағалау қажеттігін көрсетеді.
Субсидиясыз жұмыс істеу қиын салалар бар
Мемлекеттік қолдауға тәуелділік мәселесі әсіресе ауыл шаруашылығында айқын байқалады. Бұл саланың өзіндік ерекшелігі бар: өндіріс табиғи-климаттық жағдайларға тәуелді, айналым қаражатына қажеттілік жоғары, ал өнімнің өзіндік құнына жанармай, тыңайтқыш, тұқым, техника мен логистика шығындары тікелей әсер етеді.
Сондықтан субсидия мен жеңілдетілген несие фермерлерге өндірісті сақтауға, техника жаңартуға және өнім көлемін арттыруға мүмкіндік береді. Бірақ төлемдердің кешігуі немесе қаржының жетіспеуі шаруашылықтардың жоспарларына кері әсер етеді.
Ауыл шаруашылығы министрлігінің 2025 жылғы қарашадағы мәліметінше, агроөнеркәсіп кешеніндегі субсидияның барлық түрі бойынша берешек 341,3 миллиард теңгені құраған. Оның 152,2 миллиард теңгесі кредиттердің пайыздық мөлшерлемесін субсидиялауға тиесілі болған.
Ал 2025 жылы жергілікті бюджеттерде агроөнеркәсіп кешенін субсидиялауға 433,6 миллиард теңге қарастырылған. Оның бір бөлігі өткен жылдардан қалған өтінімдер бойынша берешекті өтеуге бағытталған.
Бұл жағдай саланың мемлекеттік қолдауға қаншалықты тәуелді екенін көрсетеді. Фермер өндіріс жоспарын жасағанда субсидияға сүйенеді. Алайда мемлекет қаражатты уақытында бөлмесе, кәсіпкердің қаржылық жоспары бұзылады. Кей жағдайда ол несие міндеттемелерін орындауда да қиындыққа тап болуы мүмкін.
Мұндай жағдайда субсидия бизнестің дамуына арналған қосымша мүмкіндік емес, шаруашылықтың қалыпты жұмысын қамтамасыз ететін негізгі қаржы көздерінің біріне айналады.
Мемлекеттік қолдау бизнестің тиімділігін арттыра ма?
Мәселенің тағы бір қыры – субсидияның кәсіпорын жұмысына нақты әсері. Мемлекет жеңілдетілген несие бергенде немесе пайыздық мөлшерлемені өтегенде, кәсіпкердің қаржылық жүктемесі азаяды. Бірақ бұл автоматты түрде өндіріс көлемі өседі, жаңа жұмыс орындары ашылады немесе компанияның бәсекеге қабілеттілігі артады дегенді білдірмейді.
Бұл мәселе Дүниежүзілік банктің 2026 жылғы зерттеуінде де қарастырылған. Қазақстандағы шағын және орта кәсіпорындарға берілген несие субсидиялары мен кредиттік кепілдіктердің тиімділігін бағалаған зерттеу нәтижесі мемлекеттік қолдаудың барлық түрі бірдей нәтиже бермейтінін көрсетті.
Зерттеуге сәйкес, пайыздық мөлшерлемені субсидиялау алған кәсіпорындарда жұмыспен қамту көрсеткіші 10 пайызға төмендеген, ал сатылым көлемінде статистикалық тұрғыдан елеулі өсім байқалмаған. Ал толықтай субсидияланған кредиттік кепілдіктердің де сатылым мен жұмыспен қамтуға айтарлықтай әсері анықталмаған.
Сонымен бірге нарықтық талаптарға сай, тәуекелді банк пен кәсіпкер арасында бөлісетін ішінара кредиттік кепілдік тетігі оң нәтиже көрсеткен. Мұндай қолдауға ие кәсіпорындарда жұмыспен қамту 24 пайызға, сатылым көлемі 21 пайызға өскен.
Бұл зерттеу мемлекеттік көмектің тиімділігі оның көлеміне емес, қалай ұйымдастырылғанына байланысты екенін көрсетеді. Яғни кәсіпкердің барлық тәуекелін бюджет есебінен жабу оның жауапкершілігін төмендетуі мүмкін. Ал кәсіпкер мен қаржы ұйымы тәуекелді бірге көтеретін модель бизнестің тұрақты дамуына көбірек ынталандырады.
Субсидия бәсекелестікке кедергі келтірмеуі керек
Мемлекеттік қолдаудың тағы бір тәуекелі – нарықтағы бәсекелестіктің бұрмалануы. Егер бір кәсіпорын жеңілдетілген қаржыға қол жеткізіп, екіншісі мұндай мүмкіндікке ие болмаса, олардың нарықтағы жағдайы тең болмайды.
ЭЫДҰ-ның Қазақстанға арналған шолуында осы мәселеге ерекше назар аударылған. Ұйым сарапшылары мемлекеттік қолдаудың іріктеп берілуі нарықтағы бәсекелестікті шектеп, ресурстардың тиімді бөлінуіне кедергі келтіруі мүмкін екенін атап өткен.
Шолуда Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігі мемлекеттік қолдау бөлу кезінде жекелеген компанияларға артықшылық беру белгілерін анықтаған жағдайлар да келтірілген. Мысалы, кейбір кәсіпорындардың өтінімдерін басқаларға қарағанда басымдықпен әрі жылдам қарау ықтимал бәсекелестік бұзушылық ретінде бағаланған.
ЭЫДҰ-ның пікірінше, мемлекеттік және жеке компаниялар нарықта тең жағдайда бәсекелесуі керек. Ал субсидия мен салықтық жеңілдіктердің іріктеп берілуі жеке кәсіпкерліктің дамуын тежеп, инвестициялық ортаға кері әсер етуі мүмкін.
Сондықтан мемлекеттік қолдаудың басты талабы – оған қол жеткізудің ашық әрі барша кәсіпкерге түсінікті болуы.
Мемлекет бизнесті қолдауы керек пе, әлде нарыққа жол беруі керек пе?
Экономикада мемлекеттік қолдау мен еркін нарықтың арақатынасы туралы пікірталас бұрыннан бар. Бір жағынан, мемлекет мүлдем араласпаса, бастапқы капиталы жеткіліксіз, технологиялық мүмкіндігі шектеулі немесе тәуекелі жоғары салалардағы кәсіпорындар дамудан қалып қоюы мүмкін.
Әсіресе ауыл шаруашылығы, өңдеу өнеркәсібі, инфрақұрылым және инновациялық өндірістер үшін мемлекеттік қолдау белгілі бір кезеңде маңызды рөл атқарады. Бұл салаларда бастапқы инвестиция көлемі жоғары, ал жобалардың өзін-өзі ақтау мерзімі ұзақ болуы ықтимал.
Екінші жағынан, ұзақ уақыт бойы субсидияға сүйенген кәсіпорын нарық талаптарына бейімделуге ынталы болмауы мүмкін. Егер компания табысының негізгі бөлігі мемлекеттік жеңілдіктер есебінен қалыптасса, ол шығындарды азайтуға, өнім сапасын арттыруға және жаңа технология енгізуге жеткілікті көңіл бөлмеуі ықтимал.
ЭЫДҰ да Қазақстандағы мемлекеттік қатысудың ауқымы бәсекелестікке әсер ететінін атап өтіп, экономика салалары дамыған сайын мемлекеттік араласуды біртіндеп азайтып, жеке сектордың мүмкіндіктерін кеңейтуді ұсынады. Демек, мәселе субсидияны толық тоқтатуда емес, оны экономиканың ұзақ мерзімді дамуына қызмет ететін құралға айналдыруда.
Субсидиядан тәуелсіз экономикаға қалай көшуге болады?
Мемлекеттік қолдаудың тиімділігін арттыру үшін ең алдымен оның нәтижесін бағалау тәсілін өзгерту қажет. Қанша кәсіпкер несие алғаны немесе қанша қаражат игерілгені негізгі көрсеткіш болмауы керек. Оның орнына өндіріс көлемінің өсуі, еңбек өнімділігі, экспорт, жаңа жұмыс орындары, салық түсімі және кәсіпорынның мемлекеттік көмексіз жұмыс істеу қабілеті есепке алынғаны жөн.
Екіншіден, субсидия уақытпен және нақты нәтижемен шектелуі керек. Мәселен, жаңа өндірісті іске қосуға берілген қолдау кәсіпорын белгілі бір қуатқа жеткенге дейін көрсетіліп, кейін біртіндеп қысқартылуы мүмкін. Бұл бизнесті тұрақты түрде бюджетке тәуелді етпей, нарыққа бейімделуге ынталандырады.
Үшіншіден, кәсіпкерлер үшін нарықтық қаржыға қолжетімділікті арттыру маңызды. Кредиттік кепілдік, жеке инвестиция тарту, венчурлық қаржыландыру және капитал нарығын дамыту мемлекеттік қаражатқа түсетін жүктемені азайта алады.
Төртіншіден, мемлекеттік қолдау туралы деректер ашық болуы қажет. Қаржының қай салаға, қандай компанияға, қандай шартпен берілгені және оның нәтижесі қоғамға түсінікті болуы керек. Бұл бюджет қаражатын тиімді пайдалануға және бәсекелестікті қорғауға мүмкіндік береді.
Қазақстан экономикасына мемлекеттік қолдау әлі де қажет. Бірақ оның мақсаты кәсіпорындарды субсидия арқылы ұзақ уақыт ұстап тұру емес, оларды бәсекеге қабілетті, дербес әрі тұрақты бизнеске айналдыру болуы тиіс.
Мемлекеттік қолдаудың шынайы нәтижесі бөлінген триллиондармен емес, сол көмексіз де жұмысын жалғастыра алатын кәсіпорындардың санымен өлшенуі керек.
