Шоқан Уәлиханов – қазақ мәдениетін әлемге танытқан, ғылымға жаңа бағыт әкелген тұлға. Оның саяхат күнделіктері мен зерттеулері Орталық Азияны ғылыми тұрғыдан алғаш таныстырған еңбектердің қатарында. Бүгінде оның өмірі мен шығыстануға қосқан үлесі әлі де зерттеліп келеді.
Шоқан Уәлихановтың Қашғарияға жасаған сапары – Орталық Азия тарихындағы ең қызықты әрі қауіпті оқиғалардың бірі. Бұл жай ғана ғылыми экспедиция емес, өмір мен өлімнің арасында өткен, құпия жоспармен жүзеге асқан ерекше миссия еді. Жас қазақ ғалымы сол кезеңде ешкім батылы бармаған аймаққа барып, ғылым үшін баға жетпес деректер жинап қайтты.
Қашғария – жабық әрі қауіпті өңір
XIX ғасырдың ортасында Қашғария (Шығыс Түркістан) шетелдіктер үшін жабық аймақ саналды. Бұл өңірде Қытай, Ресей және Ұлыбритания сияқты ірі державалардың мүдделері тоғысқан еді. Сондықтан кез келген бөтен адам шпион ретінде күдікке ілініп, өлім жазасына кесілуі мүмкін болатын.
Бұл аймаққа XIII ғасырда ғана Марко Поло барған. Ал XIX ғасырда неміс зерттеушісі Адольф Шлагинтвейт дәл осы жерде әшкереленіп, қаза тапқан. Бұл жағдай Қашғарияға барудың қаншалықты қауіпті екенін айқын көрсетеді.
1858 жылғы экспедиция тек ғылыми мақсатпен ғана ұйымдастырылған жоқ. Шоқан Уәлихановқа бірнеше маңызды міндет жүктелді:
- Қашғария туралы ғылыми деректер жинау;
- Шлагинтвейттің тағдырын анықтау;
- Аймақтың саяси жағдайын зерттеу;
- Ресей ықпалын күшейту мүмкіндігін бағалау.
Сол кезеңде мұндай тапсырмаларды арнайы дайындықтан өткен «пандиттер» атқарған. Шоқан – тіл білетін, жергілікті мәдениетті түсінетін әрі зерек тұлға ретінде бұл рөлге толық сай келді.
Бүркеншік бейне: ғалымнан саудагерге дейін
Қашғарияға ашық бару мүмкін болмағандықтан, Шоқан толықтай кейпін өзгертеді:
- Шашын тақырлап алады;
- Әскери киімін шешеді;
- Шығыс үлгісіндегі саудагер киімін киеді;
- Өзін «Әлімбай» атты көпес ретінде таныстырады.
Ол Семейлік көпес Мүсабайдың керуеніне қосылып, Тянь-Шань таулары арқылы ұзақ әрі ауыр сапарға шығады. Жолда қарақшылар шабуылы, ауа райының қолайсыздығы, малдың қырылуы сияқты қиындықтарға тап болады. Соған қарамастан, керуен Қашғарияға жетеді.
Қашғардағы өмір: бес айлық құпия зерттеу
Қашғарияда Шоқан шамамен бес ай бойы ешкімге білдірмей өмір сүреді. Сенімге кіру үшін ол жергілікті дәстүр бойынша уақытша некеге де тұрған.
Осы уақыт ішінде ол:
- Халықтың тұрмыс-тіршілігін зерттейді;
- Саяси және экономикалық жағдайды талдайды;
- Діни және мәдени ерекшеліктерді зерделейді;
- Қырғыздың «Манас» эпосын жазып алады.
Сонымен қатар, ол сирек қолжазбалар, тарихи жәдігерлер мен түрлі коллекциялар жинайды. Бұл мәліметтер бұрын ғылымға белгісіз болған.
Уақыт өте келе қалада күдік пайда бола бастайды. «Керуен ішінде орыс бар» деген қауесет тарайды. Бұл жағдай Шоқанның өміріне тікелей қауіп төндіреді.
Әшкереленсе, оны бірден өлім жазасы күтіп тұрған еді. Сондықтан ол тез арада Қашғариядан кету туралы шешім қабылдайды.
Шоқан керуенмен бірге жасырын түрде кері қайтады. Кей деректерге қарағанда, Қашғар билігі оны іздеп, артынан адамдар жіберген. Бірақ ол шекарадан өтіп үлгеріп, аман-есен елге оралады.
Бұл сапар шамамен 10 айға созылған.
Елге оралған соң, Шоқан жинаған деректерін өңдеп, ғылыми еңбектер жазады. Оның жұмыстары:
- Қашғария туралы алғашқы толық мәлімет береді;
- Аймақтың картасын жасауға негіз болады;
- Халықтың мәдениеті мен тарихын таныстырады.
Оның еңбектері Ресейде ғана емес, Еуропада да жоғары бағаланды. Ол Ресей географиялық қоғамының мүшесі атанды.
Бұл экспедиция – ғылым мен батылдықтың жарқын үлгісі. Шоқан Уәлиханов өз өмірін қатерге тіге отырып, адамзатқа жаңа білім сыйлады.
Ол небәрі 30 жыл ғана өмір сүрсе де, ғылымға қосқан үлесі орасан зор болды. Бүгінде оның еңбектері әлі күнге дейін зерттеліп, бағаланып келеді.
