29 тамыз – Қазақстан үшін ғана емес, бүкіл адамзат үшін тарихи мәні бар күн. Осыдан 35 жыл бұрын дәл осы күні Семей ядролық сынақ полигоны жабылды. Бұл шешім қазақ даласын ондаған жыл бойы дүр сілкіндірген ядролық сынақтардың нүктесін қойып қана қоймай, Қазақстанның ядролық қарусыз әлем құру жолындағы ұстанымын айқындады.
Семей полигонының тарихы – Қазақстанның ХХ ғасырдағы ең ауыр қасіреттерінің бірі. 1949 жылдан бастап қазақ даласында ядролық қарудың сан алуан сынақтары жүргізілді. Қырық жылға жуық уақыт ішінде мұнда 456 ядролық сынақ жасалған. Атмосферада, жер үстінде және жер астында өткізілген жарылыстардың зардабы табиғатқа ғана емес, тұтас ұрпақтың денсаулығына әсер етті.
Полигон маңындағы елді мекендерде өмір сүрген халық ядролық сынақтардың зардабын тікелей сезінді. Радиацияның әсерінен түрлі аурулар көбейіп, туа біткен кемістіктер мен генетикалық өзгерістер байқалды. Жер мен су ластанып, табиғи ортаға орны толмас залал келді. Семей полигонының зардабы бір адамның немесе бір әулеттің ғана мәселесі емес, бірнеше ұрпақтың тағдырына әсер еткен ұлттық қасіретке айналды.
Тарихи шешім
1989 жылы ақын, қоғам қайраткері Олжас Сүлейменовтің бастамасымен «Невада–Семей» антиядролық қозғалысы құрылып, полигонды жабу талабы бүкіл қоғамның үніне айналды. Мыңдаған адам ядролық сынақтарға қарсылық білдіріп, бейбіт шерулерге шықты. Қоғамдық қозғалыстың табанды әрекеті полигон тағдырына қатысты шешім қабылдауға ықпал етті.
1991 жылғы 29 тамызда Қазақстанның сол кездегі Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың Жарлығымен Семей ядролық сынақ полигоны жабылды. Бұл Кеңес Одағының соңғы жылдарындағы ғана емес, әлемдік ядролық тарихтағы маңызды оқиғалардың бірі болды.
Полигонның жабылуы Қазақстанның тәуелсіздік қарсаңындағы ең батыл саяси шешімдерінің біріне айналды. Себебі арада көп өтпей КСРО тарады да, Қазақстан аумағында сол кездегі әлемдегі ең ірі ядролық арсеналдардың бірі қалды. Алайда жас мемлекет ядролық қаруға ие болуды қауіпсіздік кепілі ретінде қарастырмай, одан өз еркімен бас тартуды таңдады.
Қазақстан осылайша ядролық қарудан бас тартқан алғашқы мемлекеттердің бірі ретінде әлемдік қауымдастықтың назарын аударды. Ел ядролық қарусыздану бастамаларын халықаралық деңгейде жүйелі түрде көтеріп, бейбітшілік пен қауіпсіздік мәселелеріндегі ұстанымын қалыптастырды.
Бір күннің халықаралық мәні
Семей полигонының жабылған күні кейін халықаралық деңгейде де ерекше маңызға ие болды. Қазақстанның бастамасымен 29 тамыз БҰҰ шешімімен Ядролық сынақтарға қарсы халықаралық күн ретінде белгіленді.
Бұл күннің басты мақсаты – ядролық сынақтардың адамзат пен қоршаған ортаға тигізетін зардабы туралы жаһандық хабардарлықты арттыру және ядролық қаруды таратпау мен қарусыздану идеясын қолдау.
Қазақстанның бастамасын әлемнің бірқатар мемлекеті қолдады. 2009 жылы БҰҰ Бас Ассамблеясының Бірінші комитетіне 29 тамызды халықаралық күн ретінде жариялау туралы ұсыныс енгізілгенде, қарардың авторлығына 26 мемлекет қосылды. Олардың қатарында Армения, Беларусь, Бразилия, Катар, Қырғызстан, Моңғолия, Біріккен Араб Әмірліктері, Тәжікстан, Түрікменстан, Жапония және басқа елдер болды.
Осылайша Семей полигонының тарихы Қазақстанның ұлттық шеңберінен шығып, ядролық қарудан азат әлем құру идеясымен сабақтасты.
456 жарылыстың ізі
Тарихи деректер бойынша, Семей полигонында жүргізілген сынақтардың жалпы қуаты 1945 жылы Хиросимаға тасталған атом бомбасының қуатынан бірнеше есе жоғары болды. Ондаған жылға созылған сынақтар нәтижесінде полигонға жақын аумақтар радиациялық ластануға ұшырады.
Полигон орналасқан өңірде шамамен 1,5 миллион адам ядролық сынақтардың зардабын тартты. Радиацияның салдары бүгінгі күнге дейін толық жойылған жоқ. Семей өңіріндегі экологиялық жағдай, халық денсаулығы және бұрынғы полигон аумағын қауіпсіз пайдалану мәселелері әлі де өзекті.
Ядролық сынақтардың салдары уақыт өткен сайын көзден таса болғанымен, оның адам тағдырындағы ізі өшкен жоқ. Сондықтан 29 тамыз – өткенді еске алатын ғана емес, болашақ алдындағы жауапкершілікті сезіндіретін күн.
Қазақстан таңдаған жол
Тәуелсіздік алғаннан кейін Қазақстан ядролық қарудан бас тарту бағытын жалғастырды. Ел ядролық қаруды таратпау жөніндегі халықаралық міндеттемелерге қосылып, ядролық қарусыздану бастамаларын қолдады.
Президент Қасым-Жомарт Тоқаев та Қазақстанның бұл тарихи таңдауын бірнеше рет атап өтті. БҰҰ Бас Ассамблеясының 75-сессиясында Мемлекет басшысы Қазақстанның өзінің зымырандық-ядролық арсеналынан ерікті түрде бас тартып, әлемдегі ең ірі сынақ полигондарының бірін жапқан ел екенін айтып, бұл тәжірибе басқа мемлекеттерге үлгі болуы тиіс екенін жеткізді.
Қазақстанның ұстанымы 2017 жылы қабылданған Ядролық қаруға тыйым салу туралы шартпен де сабақтасты. Аталған құжат ядролық қаруды өндіруге, сынауға, иеленуге, пайдалануға және өз аумағында орналастыруға тыйым салатын халықаралық құқықтық нормаларды бекітті.
Бұл – адамзаттың ядролық қаруға деген көзқарасының өзгеріп келе жатқанын көрсететін маңызды қадам.
Қасіретті ұмытпау – бейбітшілікті бағалау
Семей полигоны жабылғанына 35 жыл өтсе де, оның тарихы өзектілігін жоғалтқан жоқ. Себебі ядролық қару мәселесі әлі де халықаралық қауіпсіздіктің ең күрделі тақырыптарының бірі болып отыр.
Қазақстанның тәжірибесі ядролық қарудан бас тартудың мүмкін екенін көрсетті. Ең бастысы – Семей полигонының тарихы ядролық қарудың тек әскери немесе саяси құрал емес, оның адам өміріне, табиғатқа және келер ұрпаққа тигізетін салдары орасан екенін еске салады.
29 тамыздың мәні де осында. Бұл – Семей даласында болған қасіретті ұмытпау, ядролық сынақтардың құрбандарын еске алу және бейбіт болашақтың қадірін түсіну күні.
Қазақ даласында жарылыстар тоқтағанымен, олардың жаңғырығы әлі де естіліп тұр. Сондықтан Семей полигонының тарихы адамзатқа бір ғана ойды қайта-қайта еске салады: бейбітшілік – өздігінен келетін құндылық емес, оны сақтау үшін саналы таңдау мен ортақ жауапкершілік қажет.
