Қазақ халқының тарихында елінің тәуелсіздігі мен жерінің тұтастығы үшін күрескен хандардың орны ерекше. Солардың бірі – XVII ғасырда Қазақ хандығын басқарған, ерлігімен және қолбасшылық шеберлігімен танылған Салқам Жәңгір хан.
Ол қазақ-жоңғар соғыстары кезінде халқын сыртқы жаудан қорғап, Орбұлақ шайқасындағы жеңісі арқылы тарихта өшпес із қалдырды.
Салқам Жәңгір хан – Есім ханның ұлы, Қазақ хандығының көрнекті билеушілерінің бірі. Оның шын есімі – Жаһангер. Бұл есім парсы тілінен аударғанда «әлемді бағындырушы» немесе «әлем билеушісі» деген мағынаны білдіреді. Уақыт өте келе есімі қазақ тілінің ерекшелігіне сай Жәңгір болып қалыптасқан.
Жәңгір ханның нақты туған жылы белгісіз. Тарихшылар оның XVI ғасырдың соңы мен XVII ғасырдың басында дүниеге келгенін болжайды. Кейбір деректерде 1608 жыл көрсетілгенімен, бұл мәлімет толық дәлелденбеген.
Жәңгір хан Шыңғыс ханның үлкен ұлы Жошыдан, оның ұлы Орда Еженнен тараған төре әулетінің өкілі болды. Оның ата-бабаларының қатарында Орыс хан, Барақ хан, Қазақ хандығының негізін қалаушылардың бірі Жәнібек хан, Шығай хан және Есім хан бар.
Жәңгір Есім ханның үш ұлының бірі болған. Тарихи деректерде оның ағасы Жәнібек сұлтан мен інісі Сырдақ сұлтанның есімдері кездеседі.
Жәңгір ханның билік құрған жылдары туралы тарихшылар арасында әртүрлі пікірлер бар. Дәстүрлі еңбектерде 1629–1652 жылдар көрсетілсе, кейбір зерттеушілер оның хан тағына шамамен 1643–1645 жылдары отырғанын айтады. Себебі 1643 жылғы Орбұлақ шайқасына қатысты жазба деректерде Жәңгір әлі сұлтан ретінде аталады. Дегенмен оның 1652 жылға дейін ел басқарғаны белгілі.
Неліктен «Салқам Жәңгір» атанды?
Жәңгір хан халық арасында өзінің батылдығы, қайсарлығы және айбынды мінезімен танылған. Қазақ халқы оны құрметпен «Салқам Жәңгір» деп атаған. «Салқам» сөзі айбатты, еңселі, ержүрек, жауына сес көрсететін тұлға деген мағынада түсіндіріледі.
Кейбір тарихи мәліметтерде Жәңгір ханның бойы аса биік болмағанымен, денелі, кең иықты, күшті адам болғаны айтылады. Ол жастайынан әскери жорықтарға қатысып, соғыс өнерін меңгерген.
1635 жылы Жәңгір сұлтан ойраттармен болған қақтығыстардың бірінде тұтқынға түскен деген мәлімет бар. Кейін ол тұтқыннан босап, еліне оралған. Зерттеушілердің пікірінше, осы кезеңде Жәңгір жоңғар билеушілерінің арасындағы саяси қайшылықтарды байқап, өзіне одақтастар таба білген.
Оның батырлығы мен ақылдылығы әсіресе 1643 жылғы Орбұлақ шайқасында айқын көрінді.
Орбұлақ шайқасы – Жәңгір ханның тарихи жеңісі
1643 жылы Батыр қонтайшы бастаған жоңғар әскері қазақ жеріне басып кірді. Дәстүрлі тарихи баяндауларда жау әскерінің саны 50 мыңға жеткені айтылады. Алайда қазіргі зерттеушілер бұл санның нақты екеніне күмән келтіріп, әртүрлі болжамдар ұсынады.
Жәңгір сұлтан жаудың сан жағынан басым екенін түсініп, ашық далада шайқасудың қауіпті екенін білді. Сондықтан ол әскери айла мен жер бедерінің ерекшеліктерін тиімді пайдалануға шешім қабылдады.
Тарихи деректерде Жәңгірдің қолында 600 сарбаз болғаны айтылады. Ол өз әскерін екі топқа бөліп, 300 жауынгерін тау шатқалындағы алдын ала қазылған орларға орналастырды. Қалған 300 сарбазды жауға тұтқиылдан шабуыл жасау үшін жасырын ұстады.
Жоңғар әскері тар шатқалға кірген кезде қазақ сарбаздары мылтықпен оқ жаудырып, қарсыластың қозғалысын тежеді. Тар жер жаудың көп әскерін бір мезгілде пайдалануға мүмкіндік бермеді. Жәңгірдің екінші тобы күтпеген жерден шабуыл жасап, қарсыласқа ауыр соққы берді.
Шайқастың шешуші кезеңінде Самарқан билеушісі, Жәңгірдің одақтасы Жалаңтөс баһадүр көмекке келді. Дәстүрлі мәліметтер бойынша, оның қол астында 20 мың сарбаз болған. Нәтижесінде жоңғар әскері шегінуге мәжбүр болды.
Орбұлақ шайқасының нақты орны, қатысқан әскерлер саны мен шығындары туралы тарихшылар арасында пікірталастар бар. Соған қарамастан, бұл шайқас Жәңгірдің әскери шеберлігін көрсеткен маңызды тарихи оқиға ретінде бағаланады.
Орбұлақ шайқасының тарихи маңызы – қазақ жауынгерлерінің ұйымшылдығын, қолбасшының тапқырлығын және аз күшпен басым қарсыласқа төтеп беруге болатынын көрсетуінде. Жәңгір сұлтан әскери тактиканы шебер қолдану арқылы қазақ халқының рухын көтерді.
Жәңгір ханның ішкі және сыртқы саясаты
Жәңгір ханның билік жүргізген кезеңі Қазақ хандығы үшін күрделі уақыт болды. Жоңғарлардың үздіксіз шабуылдары елдің тыныштығына қауіп төндірді. Сондықтан ханның басты мақсаты қазақ жерінің тұтастығын сақтау және мемлекеттің қорғаныс қабілетін күшейту болды.
Жәңгір хан тек батыр қолбасшы ғана емес, көреген саясаткер де болды. Ол көрші мемлекеттермен дипломатиялық байланыстар орнатуға ерекше көңіл бөлді.
Атап айтқанда, Мәуереннахрдағы Аштарханилер әулетімен, Шығыс Түркістандағы Шағатай әулетінің билеушілерімен және жоңғар билеушілеріне қарсы тұрған кейбір ойрат тайшыларымен қарым-қатынас орнатты.
Жәңгір ханның сыртқы саясатындағы негізгі бағыттар – көрші елдермен бейбіт қатынастарды дамыту, сауда жолдарының қауіпсіздігін қамтамасыз ету, әскери одақтар құру және жоңғар шапқыншылығына бірлесіп қарсы тұру болды.
Оның тұсында Қазақ хандығы Орталық Азиядағы маңызды саяси күштердің бірі ретінде өз орнын сақтап қалды. Әсіресе Жалаңтөс баһадүрмен одақтастық қарым-қатынасы қазақ халқының сыртқы жауға қарсы күресінде үлкен рөл атқарды.
1643 жылғы Орбұлақ шайқасынан кейін қазақ-жоңғар арасындағы қақтығыстар толық тоқтаған жоқ. Жоңғар билеушісі Батыр қонтайшы қазақтарға қарсы жаңа жорық ұйымдастыруды көздеді.
1652 жылы қазақтар мен жоңғарлар арасында тағы бір ірі шайқас болды. Бұл жолы да Жәңгір хан өз әскерін бастап, жауға қарсы шықты.
Тарихи деректерге сәйкес, осы шайқаста Жәңгір хан қаза тапқан. Ойрат деректерінде оны Очирту-Цецен ханның 17 жастағы ұлы Галдамба өлтіргені баяндалады. Алайда Жәңгірдің нақты қандай жағдайда қаза болғаны туралы мәліметтер біркелкі емес.
Осылайша, бүкіл өмірін елін қорғауға арнаған Жәңгір хан 1652 жылы ұрыс даласында ерлікпен қаза тапты.
Оның денесі сол кезеңдегі Қазақ хандығының маңызды саяси және рухани орталығы болған Түркістан қаласына жеткізіліп, Қожа Ахмет Ясауи кесенесінің маңына жерленген деп есептеледі.
Жәңгір ханның ұрпақтары және тарихи мұрасы
Жәңгір ханның ұрпақтары да Қазақ хандығының тарихында маңызды орын алды. Деректерде оның Аппақ, Тәуке және Уәлибақы есімді ұлдары болғаны айтылады.
Солардың ішінде Тәуке хан қазақ тарихындағы аса көрнекті билеушілердің біріне айналды. Ол кейін Қазақ хандығын басқарып, ел ішіндегі бірлікті нығайтуға, заң жүйесін жетілдіруге үлкен үлес қосты. Тәуке ханның есімі әйгілі «Жеті жарғы» заңдар жинағымен тығыз байланысты.
Жәңгір ханның тарихи мұрасы ең алдымен оның әскери ерлігімен, ел қорғау жолындағы қызметімен және дипломатиялық саясатымен бағаланады.
Ол қазақ жерін сыртқы шапқыншылықтан қорғауға бар күш-жігерін жұмсады. Жауынгерлердің рухын көтеріп, әскери тактиканы тиімді қолданды. Көрші мемлекеттермен одақтастық байланыстар орнату арқылы Қазақ хандығының қауіпсіздігін қамтамасыз етуге ұмтылды.
Салқам Жәңгір хан – қазақ халқының тарихында ерлігімен, батылдығымен және қолбасшылық дарынымен ерекшеленген тарихи тұлға. Оның бүкіл өмірі елінің азаттығын, жерінің тұтастығын және халқының болашағын қорғауға арналды.
1643 жылғы Орбұлақ шайқасы Жәңгір ханның әскери өнерді терең меңгергенін, қиын жағдайда дұрыс шешім қабылдай білгенін көрсетті. Ол жаудың сан жағынан басымдығына қарамастан, тиімді әскери тактика мен одақтастардың көмегіне сүйеніп, қарсыластың шабуылына тойтарыс берді.
Жәңгір ханның ерлігі кейінгі ұрпаққа отансүйгіштіктің, қайсарлықтың және елге адал қызмет етудің үлгісі болып қалды. Оның есімі қазақ халқының тарихи жадында мәңгі сақталады.
