Қазақстанда 23 тамызда өтетін Құрылтай сайлауы қоғам назарындағы маңызды саяси оқиғалардың біріне айналды. Бірақ «Құрылтай деген не?», «Оған кімдер сайланады?», «Құрылтайдың парламенттен айырмашылығы қандай?» деген сұрақтар көпшілікті қызықтырады.
Құрылтай не үшін керек?
Қарапайым тілмен түсіндірсек, Құрылтай – елдің қоғамдық-саяси өміріндегі маңызды мәселелерді талқылап, заң шығару жұмысына қатысатын өкілді орган.
Құрылтайдың негізгі міндеттерінің бірі – азаматтардың мүддесін өкілдік арқылы жеткізу. Яғни халықтың өзі барлық мемлекеттік мәселені тікелей талқыламайды. Оның орнына сайланған өкілдер азаматтардың пікірін, ұсынысын және мүддесін мемлекеттік деңгейде көтереді.
Сондықтан сайлау кезінде азаматтар өз атынан шешім қабылдайтын өкілдерді таңдайды.
Құрылтайға кімдер сайланады?
Құрылтай депутаттары азаматтардың дауыс беруі арқылы сайланады. Сайлау кезінде әр сайлаушы өз таңдауын жасайды.
Бұл жерде басты ұғым – өкілдік. Мысалы белгілі бір өңірдің тұрғындары өздеріне жақын мәселелерді жақсы білетін кандидатты қолдауы мүмкін. Сайланған депутат кейін сол азаматтардың мәселелерін Құрылтай жұмысы барысында көтеруге мүмкіндік алады.
Құрылтай мен Мәжілістің айырмашылығы қандай?
Бұл сұрақтың жиі қойылуы заңды. Өйткені екеуі де өкілді билік жүйесіне қатысты. Қарапайым түрде айтқанда, Құрылтай – жаңа конституциялық модельдегі заң шығарушы орган, ал бұрынғы жүйеде бұл функцияны Парламенттің Мәжілісі атқарған.
Жаңа модельде заң шығару өкілеттіктері мен өкілдік жүйесінің құрылымы өзгеріп, Құрылтайдың рөлі күшейтіледі.
Сондықтан Құрылтайды бұрынғы Мәжілістің атауы ғана өзгерген нұсқасы деп қарастыру дұрыс емес. Оның өкілеттігі, қалыптасу тәртібі және мемлекеттік басқару жүйесіндегі орны жаңа конституциялық модельге байланысты айқындалады.
Неге Құрылтай сайлауы маңызды?
Сайлау – азаматтардың мемлекеттік басқаруға қатысуының негізгі жолдарының бірі. Адам дауыс беру арқылы:
- кімнің өз мүддесін білдіретінін таңдайды;
- елдің болашағына қатысты көзқарасын білдіреді;
- саяси күштер мен кандидаттардың бағдарламаларына баға береді;
- өкілді органның құрамын қалыптастыруға қатысады.
Сондықтан сайлау тек бюллетеньге белгі қоюмен шектелмейді. Оның нәтижесінде елдің заң шығару және қоғамдық-саяси күн тәртібіне ықпал ететін адамдар таңдалады.
Құрылтай атауы қайдан шыққан?
«Құрылтай» сөзі қазақ қоғамына тарихи тұрғыдан жақсы таныс. Ежелгі және ортағасырлық түркі-монғол дәстүрінде құрылтай – маңызды мемлекеттік және қоғамдық мәселелерді талқылау үшін билеушілер, ру-тайпа басшылары мен беделді тұлғалар жиналатын кеңес түрі болған.
Қазіргі Қазақстандағы Құрылтайдың тарихи құрылтайлардан айырмашылығы – оның қызметі қазіргі Конституция мен заңнамаға негізделеді. Яғни бұл тарихи атаудың заманауи мемлекеттік институтқа берілген нұсқасы.
Депутаттар не істейді?
Құрылтай депутаттарының жұмысы тек сайлаудан кейін басталмайды. Олар заң жобаларын қарауға, талқылауға және қабылдауға қатысады, қоғам үшін маңызды мәселелерді көтереді.
Депутаттың негізгі міндеті – өз сайлаушыларының мүддесін ескеру және ел көлеміндегі шешімдерді талқылауға қатысу.
Сондықтан сайлаушы үшін кандидаттың кім екені ғана емес, оның қандай мәселелерді көтеретіні, қандай ұстанымы бар екені және сайлаушылармен қалай жұмыс істейтіні маңызды.
Құрылтайды шартты түрде үлкен қоғамдық кеңес ретінде елестетуге болады. Бірақ оның айырмашылығы – бұл жай ғана пікір алмасатын алаң емес.
Құрылтайдың нақты мемлекеттік өкілеттіктері болады. Ал сайлау – сол кеңеске халықтың өз өкілдерін таңдау механизмі. Яғни қарапайым тізбек мынадай: халық → сайлау → депутаттар → Құрылтай → заңдар мен мемлекеттік шешімдер.
Есте сақтайтын үш нәрсе
Біріншіден, Құрылтай – қазіргі конституциялық модельдегі өкілді әрі заң шығарушы орган.
Екіншіден, оның құрамын қалыптастыруға азаматтар сайлау арқылы қатысады.
Үшіншіден, Құрылтайдың жұмысы елдің заңнамасына және қоғамдық-саяси күн тәртібіне тікелей әсер етеді.
Сондықтан 23 тамыздағы сайлау тек жаңа депутаттарды таңдау емес, Қазақстанның жаңа саяси моделінің іс жүзінде қалай жұмыс істейтінін көрсететін маңызды кезең болмақ.
