2026 жылғы Құрылтай сайлауы Қазақстанның саяси жүйесіндегі маңызды науқандардың біріне айналғалы отыр. Кандидаттарды ұсыну кезеңінің аяқталуы сайлау процесінің келесі кезеңіне жол ашты.
Жеті партияның саяси мүмкіндігі
Орталық сайлау комиссиясының мәліметінше, Құрылтай депутаттығына қатысу үшін 7 саяси партия өз кандидаттарының тізімін тапсырды. Бұл сайлауға саяси күштердің кең ауқымда қатысуға ниетті екенін көрсетеді.
Құжат тапсырған партиялардың қатарында «Ақ жол», «Ауыл», «Әділет», «Байтақ», Қазақстанның халық партиясы, Жалпыұлттық социал-демократиялық партия және Respublica бар.
Кандидаттар саны бойынша ең үлкен тізімді «Әділет» партиясы ұсынды – 186 адам. Одан кейін Respublica (76), Қазақстанның халық партиясы (72), «Ауыл» (69) және «Ақ жол» (63) келеді. Ал «Байтақ» пен ЖСДП салыстырмалы түрде ықшам тізіммен сайлауға қатысуды жөн көрген.
Бұл айырмашылық әр партияның сайлау стратегиясының әртүрлі екенін аңғартады. Бірі өңірлік қамтуды күшейтуді көздесе, енді бірі негізгі электоралдық базасына сүйеніп, сапалық құрамға басымдық берген болуы мүмкін.
Квота – саяси әртүрлілікті арттыру құралы
Биылғы сайлауда заңнамадағы маңызды талаптардың бірі – әйелдерге, жастарға және мүгедектігі бар азаматтарға арналған кемінде 30 пайыздық квотаның сақталуы.
Бұл норма соңғы жылдары Қазақстандағы сайлау реформаларының маңызды бөлігіне айналды. Оның мақсаты – өкілді органдардағы әлеуметтік топтардың теңгерімді қатысуын қамтамасыз ету және шешім қабылдау процесіне түрлі қоғамдық топтардың қатысуын кеңейту.
Алайда сарапшылардың пікірінше, квотаның болуы өздігінен жеткіліксіз. Негізгі мәселе – осы санаттағы кандидаттардың партиялық тізімдегі орны мен олардың сайланғаннан кейінгі нақты саяси ықпалы.
Алдағы кезең – құжаттарды тексеру
Кандидаттарды ұсыну аяқталғанымен, сайлау процесі әлі толық аяқталған жоқ. 23 шілдеге дейін Орталық сайлау комиссиясы барлық партиялық тізімдерді тіркеуді жүзеге асырады.
Осы аралықта мемлекеттік органдар кандидаттардың Конституция мен сайлау туралы заң талаптарына сәйкестігін тексереді. Тек осы рәсім аяқталғаннан кейін ғана партиялардың ресми тіркелген тізімі белгілі болады.
Бұл кезең сайлау заңнамасының сақталуын қамтамасыз ететін негізгі сүзгінің бірі саналады.
Халықаралық бақылаушылардың қатысуы
Биылғы сайлаудың тағы бір ерекшелігі – халықаралық бақылаудың ерте кезеңнен ұйымдастырылуы.
Қазіргі таңда Қазақстанда Құрылтай сайлауын бақылау үшін 60 халықаралық байқаушыны аккредиттеу жөнінде ұсыныстар келіп түскен. Олардың қатарында ТМД байқаушылар миссиясы, ТМД Парламентаралық Ассамблеясы, ЕҚЫҰ-ның Демократиялық институттар және адам құқықтары жөніндегі бюросы (БДИҚБ), сондай-ақ бірқатар шет мемлекеттердің сайлау органдары мен дипломатиялық өкілдері бар.
Халықаралық бақылаушылардың қатысуы сайлау процесінің ашықтығына сыртқы бағалау беруге мүмкіндік береді және нәтижелерге деген қоғамдық сенімді арттырудың маңызды тетіктерінің бірі болып саналады.
Басты назар – сайлауалды бәсекеде
Қазіргі кезеңде партиялар үшін ең маңызды міндет – кандидаттарды тіркеуден өткізу ғана емес, сайлаушыларға өз бағдарламаларын ұсыну.
Қоғам үшін бұл сайлау тек партиялар арасындағы бәсеке емес, сондай-ақ соңғы жылдары жүзеге асырылған саяси реформалардың тиімділігін бағалайтын маңызды кезең болмақ. Сайлау науқанының мазмұны партиялардың нақты әлеуметтік-экономикалық ұсыныстары мен қоғамдық сұранысқа қаншалықты жауап бере алатыны арқылы айқындалады.
Алдағы апталарда ресми тіркеу аяқталған соң, саяси күрестің негізгі кезеңі – үгіт-насихат науқаны басталып, әр партия өз электоратының сеніміне ие болуға тырысады. Құрылтай сайлауының нәтижесі тек депутаттық мандаттарды бөлумен шектелмей, елдегі партиялық жүйенің даму деңгейін және саяси бәсекенің сапасын көрсететін маңызды индикаторлардың бірі болады.
Біз бұған дейін Құрылтай сайлауы қарсаңында БАҚ пен блогерлер нені білуі керек туралы жазған едік.
