Қоғамдық мәдениет – адамның айналасындағы адамдармен қарым-қатынасынан, күнделікті іс-әрекетінен және өзгелерге деген құрметінен көрінетін қасиет. Ол тек қоғамдық орындарда өзін дұрыс ұстаумен шектелмейді. Қоғамдық мәдениеттің негізі отбасында қалыптасып, адамның амандасуынан, сөйлесу мәнерінен, үлкенге құрмет, кішіге ізет көрсетуінен басталады. Ендеше, қарапайым сәлемдесудің өзі қоғамдағы сыйластық пен өзара түсіністікті қалыптастыруда қандай рөл атқарады?
Сәлемдесу – сыйластықтың алғашқы белгісі
Қазақ халқы ежелден сәлемдесуге ерекше мән берген. «Сәлем – сөздің анасы», «Әдепті елдің баласы алыстан сәлем береді» деген нақыл сөздер амандасудың тәрбиелік маңызын аңғартады. Сәлемдесу – жай ғана сөз алмасу емес, ол адамның екінші бір адамға деген құрметін білдіретін қарым-қатынас мәдениетінің бастауы.
Қазақ дәстүрінде амандасудың өзіндік әдебі қалыптасқан. Жасы үлкен адамға бірінші болып сәлем беру, амандасқанда ізет білдіру, хал-жағдай сұрасу – ұрпақтан ұрпаққа жалғасып келе жатқан әдет. Мұндай әрекеттер адамдар арасындағы байланысты нығайтып, өзара құрметті арттырады.
Бүгінде сәлемдесудің түрі мен формасы өзгергенімен, оның мәні жоғалған жоқ. Көшеде, жұмыста, оқу орнында немесе қоғамдық көлікте таныс адамға жылы жүзбен амандасу – адамның тәрбиесі мен ішкі мәдениетін көрсететін қарапайым әрекет.
Әдептілік күнделікті әрекеттен көрінеді
Қоғамдық мәдениет тек сыпайы сөздермен өлшенбейді. Ол адамның күнделікті өмірдегі іс-әрекетінен байқалады. Мәселен, қоғамдық көлікте үлкен кісіге орын беру, кезекте өзгелердің құқығын құрметтеу, қоқысты арнайы жәшікке тастау, қатты сөйлемеу және айналасындағыларға кедергі келтірмеу – әдептіліктің нақты көріністері.
Кейде адамдар әдептілікті үлкен істермен байланыстырады. Алайда қоғамдық мәдениет ұсақ-түйек болып көрінетін әрекеттерден құралады. Мысалы, лифт есігін келесі адамға ашып тұру, біреудің сөзін бөлмеу, кешіккен жағдайда ескерту немесе қызмет көрсететін мамандарға алғыс айту – мұның бәрі өзара сыйластықтың белгісі.
Әсіресе, қоғамдық орындарда адамның жеке кеңістігін құрметтеу маңызды. Телефонмен қатты сөйлесу, кезекті бұзу, өзгелердің пікірін тыңдамау немесе айналадағы адамдарға дөрекілік таныту ортақ кеңістіктегі жайлылықты бұзады. Сондықтан қоғамдық мәдениет әр адамның өз әрекетіне жауапкершілікпен қарауынан басталады.
Сөз әдебі – адам мәдениетінің айнасы
Адамның қандай ортада тәрбиеленгенін оның сөйлеу мәнерінен де байқауға болады. Сөз әдебі – әңгімелесушіні құрметтеу, ойын анық жеткізу, орынсыз сөз айтпау және өзгенің пікіріне түсіністікпен қарау.
Қарым-қатынас кезінде «өтінемін», «рақмет», «кешіріңіз» сияқты қарапайым сөздерді қолданудың өзі маңызды. Бұл сөздер адамның әлсіздігін емес, керісінше, мәдениеті мен тәрбиесін көрсетеді. Әсіресе, келіспеушілік туындаған жағдайда сабыр сақтап, дауыс көтермей сөйлесу – жоғары қарым-қатынас мәдениетінің белгісі.
Сондай-ақ әдептілік адамның тек өзінен үлкендермен сөйлескенде ғана емес, барлық адаммен қарым-қатынасында көрінуі керек. Қызмет көрсетуші маманға, қоғамдық көлік жүргізушісіне, тазалық қызметкеріне немесе бейтаныс адамға құрметпен қарау – қоғамдағы тең сыйластықтың негізі.
Қоғамдық мәдениетті қалыптастыру отбасынан басталады
Баланың бойындағы әдептілік пен ізеттілік ең алдымен отбасында қалыптасады. Ата-ананың күнделікті қарым-қатынасы, үлкендерге деген құрметі, өзгелермен сөйлесу мәнері балаға тікелей әсер етеді. Егер отбасында бір-біріне алғыс айту, кешірім сұрау, сыпайы сөйлесу қалыпты жағдайға айналса, бала да осы дағдыларды бойына сіңіреді.
Мектеп пен білім беру ұйымдары да қоғамдық мәдениетті қалыптастыруда маңызды рөл атқарады. Оқушыларға тек білім беріп қана қоймай, ортақ ережелерді сақтау, өзгелердің пікірін құрметтеу, қоғамдық мүлікке ұқыпты қарау сияқты дағдыларды үйрету қажет.
Ал әлеуметтік желілер мен интернет кеңістігінде де әдептілік қағидаларын ұмытпаған жөн. Пікір жазғанда қорлау мен кемсітуден аулақ болу, жалған ақпарат таратпау, өзгенің жеке өміріне қол сұқпау – цифрлық мәдениеттің негізгі талаптары.
Мәдениетті қоғам – әр адамның жауапкершілігі
Қоғамдық мәдениет бір күнде қалыптаспайды. Ол әр адамның күнделікті әрекеті мен өзгелерге деген көзқарасы арқылы орнығады. Бір адамның сыпайылығы айналасындағы адамдарға жақсы әсер етсе, көпшіліктің ортақ әдеп нормаларын сақтауы қоғамдық ортаның сапасын арттырады.
Сәлемдесу, алғыс айту, кешірім сұрау, үлкенге құрмет көрсету және өзгенің құқығын сыйлау – қарапайым көрінгенімен, қоғамдағы сыйластықтың берік негізі. Сондықтан қоғамдық мәдениетті қалыптастыруды өзгеден талап етпес бұрын, әркім өзінен бастағаны жөн.
Өйткені мәдениетті қоғам – тек заң мен ережені сақтайтын адамдардан емес, бір-біріне құрметпен қарайтын азаматтардан құралады.
