Қазақтар кез келген жерге қыстамаған. Қыстың қақаған аязында малды жұттан аман алып қалу үшін ата-бабаларымыз желдің бағытын, қардың қалыңдығын, тіпті өсімдіктің түріне дейін ескерген. Кейде суы жақын, шөбі шүйгін жерден бас тартып, құдықтан бірнеше шақырым алыстағы қонысты таңдаған. Өйткені қыстаудың орнын дұрыс таңдау тұтас бір ауылдың малын жұттан аман сақтап қалудың кепілі болған. Ендеше, ата-бабаларымыз қысқы қонысты қандай белгілерге қарап таңдаған? Бүгінде көпшілік біле бермейтін қандай амалдарды қолданған? El.kz интернет басылымының тілшісі қазақтардың қыстауға қоныс таңдауда қолданған ерекше тәсілдері мен көпшілік біле бермейтін деректерге шолу жасады.
Қыстаудың орнын жазда емес, қыста іздеген
Қазақтар қыстауға қолайлы жерді таңдау үшін оның табиғи ерекшеліктерін қыстың кезінде бақылаған. Себебі жазда шөбі шүйгін, суы мол көрінген жердің қыста қандай күйге түсетінін алдын ала білу қиын.
Археолог Арман Бейсеновтің e-history.kz порталында жарияланған әңгімесінде осыған қатысты қызықты дерек келтірілген. Оның айтуынша, бұрын қазақтар қыстау салуға қолайлы деп тапқан жерге шана немесе бөшке қалдырып, қар жауған сайын сол орынға қайта оралып отырған.
Олар қардың шананы қаншалықты көміп қалғанын, бораннан кейін қай тұста қар үйілгенін және көктемде қай жердің қары ерте ерігенін бақылаған. Егер таңдалған аумаққа қар аз жиналып, көктемде ерте кетсе, ол қыстау салуға қолайлы орындардың бірі саналған. Бұл – бүгінгі метеорологиялық бақылауға ұқсайтын қарапайым тәжірибе. Қазақтар арнайы құралсыз-ақ жердің қар жинау ерекшелігін бірнеше ай бойы зерттеген.
Құдықтан үш шақырым алыс қыстау: мұның сыры неде?
Қазіргі түсінік бойынша, мал шаруашылығымен айналысатын адам қораны суға жақын салуға тырысады. Алайда қазақтар үшін кейде судан гөрі қардың қалыңдығы маңыздырақ болған.
Мәселен, тарихи деректерде Абайдың замандасы Оразбайдың Шұнай тауының етегіндегі қыстауы туралы айтылады. Оның қыстауынан құдыққа дейінгі арақашықтық шамамен үш шақырым болған.
Неліктен қораны құдықтың қасына салмаған? Өйткені құдық орналасқан жазыққа қыста қалың қар жиналған. Ал тау етегіндегі қыстау ықтасын әрі қар аз түсетін жерде орналасқан. Сондықтан малды қар астында қалдырмау үшін суды алыстан тасуды жөн көрген.
Бұл мысал қазақтардың қоныс таңдауда ең алдымен төрт түліктің қауіпсіздігіне мән бергенін көрсетеді. Дегенмен барлық өңірде су екінші кезекте тұрған деуге болмайды. Су көзінің жақындығы да қыстау таңдаудың маңызды шарттарының бірі болған.
Желден толық қорғалған жер әрдайым тиімді болмаған
Қыстауды міндетті түрде жел соқпайтын жерге орналастырған деп ойлауымыз мүмкін. Бірақ мұнда бір ерекшелік бар. Қатты жел малды тоңдырғанымен, белгілі бір бағытта соққан жел жайылымдағы қарды ұшырып, шөптің ашылуына көмектескен.
Қазақстанның тарихи жайылымдары туралы ғылыми зерттеуде Баянауыл тауларының оңтүстік-батыс желдері әсер ететін беткейлері сипатталған. Мұндай жерлерде қар ұшып, бетеге мен жусан өсетін жайылымдар қой жаюға қолайлы болған.
Жергілікті қазақтар осындай жайылымдардың ерекшелігін білдіретін «қараш», «жерқара», «қағыл» сияқты атауларды қолданған.
Демек, қыстау таңдауда екі түрлі жағдай ескерілген: адам мен мал түнейтін орын бораннан қорғалуы керек, ал мал жайылатын өрісте қар тым қалың болмауы тиіс.
Ал жылқы тұяғымен қарды аршып, астындағы өсімдікті тауып жей алады. Сондықтан кей жағдайда алдымен жылқыны өріске жіберіп, кейін сол жайылымға өзге малды түсірген.
Тарихи мал шаруашылығын зерттеген еңбектерде жылқы тебіндеген жердің басқа түлікке де қолайлы бола түсетіні көрсетілген. Алайда бұл тәсілдің де шегі болған. Қардың беті мұз болып қатып қалса, жылқының өзі шөпке жете алмайды. Мұндай жағдай малдың жаппай қырылуына әкелетін жұт қаупін күшейткен.
Сондықтан қазақтар жайылымдағы шөптің мөлшерін ғана емес, оның үстіне түсетін қардың сипатын да есепке алған.
Батыс Қазақстанның дәстүрлі қыстақ үйлері туралы этнографиялық материалдарда тұрғын үй мен мал қораның бір-біріне жалғасып салынғаны айтылады.
Кейде екі немесе үш жағынан ортақ шатырмен біріктірілген шаруашылық құрылыстары болған. Мұндай жоспарлау ұзаққа созылған боран кезінде адамдардың малға қатынауын жеңілдетіп, малды суықтан және түз тағыларынан қорғауға көмектескен. Яғни қыстау тек адамдар тұратын баспана емес, тұрғын үй, қора, азық сақтайтын орын және табиғи ықтасын біріккен шаруашылық кешені болған.
Көңнің құрғақ қабаты жерден көтерілетін сызды азайтып, малдың астындағы жылуды сақтауға көмектескен. Тәжірибелі қойшылар малдың тоңғанын оның мінез-құлқынан да байқаған.
Мәселен, қой түнде тыныш жатпай, қайта-қайта тұрып, жер тарпып немесе бір-біріне тығыла бастаса, мұны суықтың белгісі ретінде бағалаған.
Тіпті таңертең қойдың үстінен бу көтерілуін де назардан тыс қалдырмаған. Мұндай жағдайда малды бірден суық өріске айдамай, жылырақ күнгейге жайған.
Тарихи-этнографиялық зерттеулерде қазақтардың қыстық қонысқа тау етегін, құмды адырларды, орман-тоғай мен қамысты жерлерді таңдағаны жазылған.
Мұның бірнеше себебі бар. Қамыс пен бұта боранның екпінін бәсеңдетеді. Өзен бойындағы тоғай отын көзі бола алады. Ал кейбір өсімдіктер қыс кезінде малға қосымша азық ретінде пайдаланылған.
Әсіресе Сырдария, Арал маңы және шөлейт өңірлерде табиғи жағдайға бейімделген қыстау түрлері қалыптасқан.
Бірақ мұндай қоныстардың бәрі бірдей қауіпсіз болмаған. Өзен жайылмасында су басу қаупі, ал қалың қамыс арасында өрт қаупі болуы мүмкін. Сондықтан жергілікті тәжірибе мен маусымдық жағдайды білу маңызды болған.
Ең бастысы, қазақтар үшін жақсы қыстау дегеніміз тек жылы баспана емес, мал қыстан аман шығатын, шөбі жеткілікті, бораннан қорғайтын және көктемге дейін тіршілік етуге мүмкіндік беретін қоныс болған.
Бүгінде климаттың құбылуы, жайылым тапшылығы және қысқы мал азығын дайындау мәселелері қайтадан өзекті болып отыр. Осындай кезеңде ата-бабаларымыздың табиғатпен үйлесім табуға негізделген тәжірибесін зерттеу – тек өткенді тану емес, қазіргі мал шаруашылығы үшін де пайдалы білім көзі.
