Astana Media Week 2026 аясында өткен «Qazaq Creative Power: Қазақстандық вайбты кім қалыптастырады?» атты визионерлік пікірталаста ұлттық болмыс, саяхат контенті және отандық киноның мүмкіндігі талқыланды. Спикерлер қазақ аудиториясына арналған мазмұн қалыптастырудың маңызына тоқталып, Қазақстанды танытатын контенттің қандай болуы керектігі туралы ой бөлісті.
Бейбітшілік және келісім сарайында өткен сессияны Qalam Tarih жобасының бас редакторы, жазушы Мақсат Мәлік жүргізді. Пікірталасқа филолог-зерттеуші Арын Құнанбайұлы, журналист әрі саяхатшы, «Саяхат Time» жобасының авторы Жазира Байдалы, режиссер Ернар Алмабек және кинорежиссер, сценарист Жандос Құсайынов қатысты.
Қазақ тілінің байлығы жаңа ұрпаққа қалай жетеді?
Филолог-зерттеуші Арын Құнанбайұлы қазақ тілінің қолданысы мен жас ұрпақтың тілдік танымына қатысты мәселе көтерді. Қазіргі балалар қазақ тіліндегі байырғы сөздердің бірқатарын түсіне бермейді. Бұл – тілдің сөздік қорын сақтаумен қатар, оны күнделікті өмірде қолданысқа енгізу қажеттігін көрсететін мәселе.
Қазақ тілі ғасырлар бойы қалыптасқан бай сөздік қорымен, бейнелі тіркестерімен және ұғымдық ерекшеліктерімен құнды. Алайда сөздің сөздікте сақталуы оның қоғамда белсенді қолданылуына кепілдік бермейді. Егер белгілі бір сөз отбасындағы әңгімеде, мектептегі сабақта, кітапта немесе медиада кездеспесе, оның мағынасы жас ұрпаққа түсініксіз болып қалуы мүмкін.
Сондықтан тілдің байлығын танытуда білім беру жүйесімен бірге бұқаралық ақпарат құралдары мен цифрлық платформалардың да рөлі маңызды. Әлеуметтік желідегі бейнероликтер, подкасттар, танымдық бағдарламалар мен деректі фильмдер қазақтың байырғы сөздерін қазіргі аудиторияға түсінікті етіп жеткізе алады.
Бұл ретте мәселе тек көне сөздерді үйретумен шектелмейді. Қазақ тілінің заманауи ғылымда, технологияда, өнерде және күнделікті цифрлық коммуникацияда қолданылуы да оның дамуына ықпал етеді. Ұлттық болмысты сақтаудың бір жолы – тілді тек тарихи мұра ретінде емес, бүгінгі өмірдің белсенді құралы ретінде пайдалану.
«Әлемді қазақша призма арқылы танытқымыз келеді»
«Саяхат Time» жобасының авторы Жазира Байдалы саяхат контентін жасаудағы басты мақсаты көрерменге пайдалы ақпарат ұсыну екенін айтты. Оның сөзінше, әр сапар алдын ала зерттеліп, түсірілетін нысандар мен маршрут мұқият жоспарланады.
Біз әлемді қазақша призма арқылы танытқымыз келеді. Контент жасағанда әр сапарды алдын ала жоспарлаймыз. Мәселен, Абай облысына баратын болсақ, Ернар картадан өңірді зерттеп, маршрут құрастырады. Жол бойында қандай нысандарды түсіретінімізді, әр влогқа қанша уақыт бөлетінімізді және көрерменге қандай пайдалы ақпарат ұсына алатынымызды талдаймыз. Біздің влогты көрген адам өзіне қажетті мәлімет алуы керек. Мысалы, Абайдың ауылына жеткенше Қоңыр әулие секілді тарихи әрі танымдық орындарды көрсетіп, біртіндеп негізгі тақырыпқа көшеміз, – дейді Жазира Байдалы.
Оның сөзінен саяхат контентінің тек демалыс орындарын көрсетумен шектелмейтіні байқалады. Мұндай материалдар белгілі бір өңірдің тарихын, мәдениетін, географиясын және жергілікті халықтың өмір салтын танытуға мүмкіндік береді.
Көпшілік тревел-контент дегенде қонақүйді таныстыруды, таңғы асты немесе базардағы бағаны көрсетуді елестетеді. Бірақ біздің мақсатымыз басқа. Біз үшін ішіп-жеу бірінші орында емес. Ең алдымен, көрерменге қандай пайдалы ақпарат ұсына аламыз деген сұраққа жауап іздейміз, – деді Жазира Байдалы.
Мәселен, Абай облысына арналған влог көрерменге әдемі көріністерді көрсетіп қана қоймай, өңірдің тарихи орындары туралы мәлімет беріп, Абай мұрасымен таныстыра алады. Ал алдын ала әзірленген маршрут көрерменге сапарын жоспарлауға көмектеседі.
Бұл – танымдық контенттің маңызды ерекшелігі. Көрермен бейнероликті тамашалап қана қоймай, жаңа ақпарат алады, белгілі бір жерге баруға қызығушылық танытады немесе өзі білмеген тарихи деректермен танысады.
Жазира Байдалы мен Ернар Алмабек ұстанған тәсілден қазақ аудиториясының қажеттілігін ескерудің маңызын көруге болады. Әлемді қазақ тілінде таныту – шетелдік нысандар туралы ақпаратты аудару ғана емес, оны қазақ көрерменінің танымына, қызығушылығына және мәдени тәжірибесіне сай жеткізу.
Көпшілік біле бермейтін бай қазақтар туралы фильм
Кинорежиссер әрі сценарист Жандос Құсайынов ұлттық тарихтағы көпшілікке беймәлім тұлғаларды өнер арқылы таныту мәселесіне тоқталды. Ол Қосшығұловтар әулеті туралы «Шоколад фабрикасы» атты көркем фильм түсірілгенін айтып, тарихи тақырыпты таңдаудағы ерекшелікті түсіндірді.
Біз жақында Қосшығұловтар туралы «Шоколад фабрикасы» атты көркем фильм түсірдік. Қосшығұловтарды көп адам біле бермейді. Олар – халықаралық саудамен айналысқан көпестер әулеті. Қысқаша айтқанда, біздің фильм бай қазақтар туралы. Қазір заман талабы адамдарды танымал болуға итермелейді. Әлеуметтік желі дамыған сайын автордың танымалдығы мен көтеретін тақырыбының танымалдығы бір-біріне қайшы келмейді. Кейде автордың өзі танымал болса, кейде ол қозғаған тақырып көпшіліктің назарын аударады. Ал біздің жағдайда тақырыптың өзі әлі кеңінен таныла қойған жоқ, – деді Жандос Құсайынов.
Режиссердің пікірі ұлттық тарихтағы тұлғаларды танытуда кездесетін бір мәселені аңғартады: тарихи оқиғаның маңыздылығы мен оның қоғамға танымалдығы әрдайым сәйкес келе бермейді.
Қазақ тарихы көбіне саяси оқиғалар, соғыстар мен белгілі тарихи тұлғалар арқылы баяндалады. Ал сауда-саттықпен айналысқан кәсіпкерлер, өндірісті дамытқан адамдар және экономикалық байланыстар орнатқан әулеттер туралы мәлімет көпшілікке бірдей таныс болмауы мүмкін.
Мұндай тақырыптарды кино арқылы жеткізу көрерменнің тарихи танымын кеңейтуге мүмкіндік береді. Көркем фильм өткен кезеңнің тұрмысын, қоғамдық қатынастарын және адамдардың өмір жолын оқиғалар арқылы көрсетуге қабілетті. Дегенмен тарихи туындының көркемдік шешімдері нақты тарихи деректерден ажыратылып, көрерменге түсінікті ұсынылуы да маңызды.
Әлеуметтік желілердің дамуы шығармашылық индустрияға жаңа талаптар қойып отыр. Контент авторларының танымалдығы аудитория назарын аударуға көмектескенімен, тақырыптың өзі де қызықты әрі мазмұнды болуы керек. Ал көпшілікке таныс емес тарихи тұлғаларды насихаттау үшін олардың өмір жолын бүгінгі аудиторияға түсінікті тілмен баяндау қажет.
Ұлттық болмысты қалыптастыру кімнің міндеті?
Сессияға қатысушылардың көтерген мәселелері әртүрлі болғанымен, олардың барлығын ортақ сұрақ байланыстырады: Қазақстанды өзге елдерге және қазақстандықтардың өзіне қалай танытамыз?
Филолог тілдің байлығын сақтауға және оны жаңа ұрпаққа жеткізуге назар аударса, саяхатшылар елдің табиғаты мен тарихи орындарын таныстыру арқылы ұлттық ерекшелікті көрсетеді. Ал кинорежиссерлер көпшілік біле бермейтін тарихи тұлғаларды экранға шығарып, өткен мен бүгіннің арасындағы байланысты нығайтуға ұмтылады.
Осы тұрғыдан алғанда, қазақстандық вайбты бір ғана адам немесе белгілі бір шығармашылық сала қалыптастырмайды. Ол тілден, мәдениеттен, тарихтан, күнделікті қарым-қатынастан және қоғамда таралатын ақпараттан құралады.
Бүгінде әлеуметтік желілер мен цифрлық платформалар ұлттық мазмұнды таратуға кең мүмкіндік беріп отыр. Бірақ контенттің көп болуы оның сапалы екенін білдірмейді. Көрерменге пайдалы ақпарат ұсыну, тарихи деректерге сүйену, тілдің байлығын сақтау және ұлттық ерекшелікті заманауи форматта жеткізу – мазмұн жасаушылар үшін маңызды міндет.
Astana Media Week аясындағы пікірталас та осы мәселелерге назар аударды. Қазақстанды танытатын контент тек елдің әдемі көріністерін көрсетумен немесе танымал тұлғаларды насихаттаумен шектелмеуі керек. Оның міндеті – аудиторияға жаңа білім беру, ұлттық тарихқа қызығушылық ояту және қазақ тілінде сапалы мазмұн қалыптастыру.
Қазақстандық вайб – дайын қалып емес, қоғамның мәдениеті мен шығармашылығы арқылы үнемі қалыптасып отыратын құбылыс. Оның болашағы қандай тақырыптарды таңдайтынымызға, оларды қалай жеткізетінімізге және өз құндылықтарымызды қаншалықты терең түсінетінімізге байланысты.
