Түркістан облысының көрікті табиғатымен ерекшеленетін таулы өңірлерінің бірі – Сайрам-Өгем мемлекеттік ұлттық табиғи паркі. Бұл ерекше қорғалатын аумақ Батыс Тянь-Шаньның Қазақстандағы бөлігін сақтап қалу мақсатында құрылған және еліміздің табиғи мұрасын қорғауда маңызды орын алады.
Ұлттық парк не үшін құрылды?
XX ғасырдың соңында қазіргі Түркістан облысындағы Төлеби, Түлкібас және Қазығұрт аудандарының таулы аймақтары орман және жануарлар дүниесін қорғау жөніндегі мемлекеттік мекемелердің қарауында болды. Алайда бұл ұйымдар негізінен шаруашылық жұмыстармен айналысқандықтан табиғатты қорғау мәселесіне жеткілікті көңіл бөлінбеді.
Соның салдарынан заңсыз ағаш кесу, браконьерлік аңшылық, орман өрттері жиілеп, жайылымдарды шамадан тыс пайдалану кең етек алды. Нәтижесінде арша ормандары мен жабайы жеміс ағаштарының көлемі қысқарып, көптеген аң-құс түрлерінің саны азайды. Әсіресе халықаралық және ұлттық Қызыл кітапқа енген Мензбир суырының ерекше популяциясы жойылып кету қаупіне тап болды.
2001-2005 жылдары Бүкіләлемдік банк пен Ғаламдық экологиялық қордың қолдауымен Қазақстан, Қырғызстан және Өзбекстан қатысқан трансшекаралық жоба жүзеге асырылды. Ғалымдардың зерттеулері бұл аумақтың биологиялық алуантүрлілігі өте жоғары екенін және оны ерекше қорғауға алу қажеттігін көрсетті.
Осы жұмыстардың нәтижесінде Қазақстан Үкіметінің 2006 жылғы 26 қаңтардағы қаулысымен 149 мың гектардан астам аумақта Сайрам-Өгем мемлекеттік ұлттық табиғи паркі құрылды.
Парктің қазіргі аумағы
Бастапқыда ұлттық парктің жалпы аумағы 149 053 гектар болған. Кейін оның 15,9 гектары шекара қызметінің қажеттілігі үшін басқа санатқа ауыстырылып, бүгінде парк көлемі 149 037,1 гектарды құрайды.
Парк үш филиалдан тұрады:
- Өгем филиалы – 76 573 га;
- Төлеби филиалы – 45 493,1 га;
- Түлкібас филиалы – 26 971 га.
Табиғатты тиімді қорғау үшін аумақ төрт функционалдық аймаққа бөлінген:
- Қорықтық аймақ – 55 702 га;
- Экологиялық тұрақтандыру аймағы – 13 125 га;
- Туристік және рекреациялық аймақ – 17 519 га;
- Шектеулі шаруашылық аймағы – 62 691 га.
Батыс Тянь-Шаньның ерекше табиғаты
Сайрам-Өгем ұлттық паркі Батыс Тянь-Шань тау жүйесінің солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Оның құрамына Өгем, Қаржантау, Қазығұрт және Боралдайтау жоталары кіреді.
Бұл өңірдің геологиялық құрылымы өте күрделі. Мұнда таскөмір дәуірінен қалған жыныстар, граниттер, әктас қабаттары мен түрлі минералды түзілімдер кездеседі. Миллиондаған жылдар бойы қалыптасқан табиғи процестер жер бедерінің алуан түрлі болуына әсер еткен.
Өгем жотасы – ұлттық парктің ең ірі тау жүйелерінің бірі. Оның ең биік нүктесі – Сайрам шыңы, теңіз деңгейінен 4238 метр биіктікте орналасқан. Бұл Қазақстанның оңтүстігіндегі ең биік шыңдардың бірі саналады.
Қаржантау жотасы Өгем мен Келес өзендерінің аралығын бөліп тұрса, Қазығұрт тауы өңірдің тарихи әрі табиғи символдарының бірі болып есептеледі. Ал Боралдайтау Қаратау жүйесінің оңтүстік-шығыс бөлігіне жатады.
Сирек кездесетін өсімдіктер мен жануарлар мекені
Сайрам-Өгем ұлттық паркі Батыс Тянь-Шаньның биологиялық әртүрлілігін сақтауда ерекше рөл атқарады. Мұнда Қызыл кітапқа енгізілген көптеген өсімдіктер мен жануарлар кездеседі.
Парк аумағында арша ормандары, жабайы алма, алмұрт, өрік, долана және басқа да жемісті ағаштар өседі. Бұл өсімдіктер көптеген жануарларға қорек пен паналау орны болып табылады.
Сондай-ақ мұнда қар барысы, сілеусін, қоңыр аю, арқар, таутеке сияқты сирек аңдар мекендейді. Ал Мензбир суыры әлемде тек Батыс Тянь-Шаньның жекелеген бөліктерінде ғана кездесетін эндемик түр ретінде ерекше қорғауға алынған.
Туризм мен экологиялық ағартудың орталығы
«Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар туралы» заңға сәйкес ұлттық парк тек табиғатты қорғау мекемесі ғана емес, сонымен қатар ғылыми зерттеу, экологиялық ағарту және туризмді дамыту орталығы болып саналады.
Бүгінде Сайрам-Өгем ұлттық паркіне келушілер тау шатқалдарын аралап, өзен аңғарларын тамашалап, сирек кездесетін жануарлар мен өсімдіктер әлемімен таныса алады. Табиғи ландшафттардың әсемдігі мен биоалуантүрліліктің байлығы бұл аумақты Қазақстандағы ең маңызды экотуристік бағыттардың біріне айналдырып отыр.
Табиғатты сақтаудың жарқын үлгісі
Сайрам-Өгем мемлекеттік ұлттық табиғи паркі – Батыс Тянь-Шань табиғатын сақтап қалуға бағытталған ауқымды жұмыстың нәтижесі. Егер бұл аумақ дер кезінде ерекше қорғауға алынбағанда, көптеген сирек жануарлар мен өсімдіктер түрлері жойылып кетуі мүмкін еді. Бүгінде парк табиғатты қорғау мен тұрақты пайдаланудың тиімді үлгісі ретінде еліміздің экологиялық қауіпсіздігіне және биологиялық алуантүрлілікті сақтауға зор үлес қосып келеді.
