Қазақстанда жол ережесін жиі бұзатын жүргізушілерге қатысты жаңа бақылау тетігі енгізілмек. ІІМ Астана, Алматы және Шымкент қалаларында жол қозғалысы ережесін бұзуды балдық жүйемен есептейтін пилоттық жобаны сынақтан өткізіп жатыр. Егер жүргізуші бір жыл ішінде 20 балл жинаса, ол бір жылға көлік жүргізу құқығынан айырылады.
Бұл бастама қоғамда қызу талқыға түсті. Бірі оны тәртіп орнататын маңызды қадам деп бағаласа, енді бірі жүйенің әділдігіне күмәнмен қарайды.
Жаңа жүйе қалай жұмыс істейді?
ІІМ мәліметінше, енді жүргізушіге тек айыппұл ғана салынбайды. Әр құқықбұзушылық үшін 1-ден 3 баллға дейін қосылады. Балл саны ереженің қаншалықты ауыр бұзылғанына байланысты анықталады.
Мысалы:
- жеңіл бұзушылықтарға – 1 балл;
- қауіпті әрекеттерге – 2 балл;
- адам өміріне қауіп төндіретін өрескел бұзушылықтарға – 3 балл берілуі мүмкін.
Барлық мәлімет Бас прокуратураның әкімшілік өндірістердің бірыңғай реестрінен алынады. Ең маңыздысы – балл тек қаулы заңды күшіне енгеннен кейін ғана есептеледі. Демек жүргізуші айыппұлмен келіспесе, оны сотта немесе әкімшілік тәртіппен даулауға құқылы.
Жүйе тек жүргізушілерге ғана емес, жаяу жүргіншілер мен қозғалыстың өзге қатысушыларына да әсер етеді. Егер жүргізуші куәлігі жоқ азамат 20 балл жинаса, оған алты ай бойы жүргізуші куәлігін алуға тыйым салынады.
Неге мұндай өзгеріс қажет болды?
Соңғы жылдары Қазақстанда камера саны көбейіп, айыппұл көлемі артқанымен, жолдағы тәртіп мәселесі толық шешілген жоқ. Әсіресе ірі қалаларда бір жүргізушінің ондаған рет ереже бұзуы қалыпты құбылысқа айналған.
Автоэксперт Алексей Алексеевтің айтуынша, қазіргі жүйеде кейбір жүргізушілер айыппұлды “жолда жүру құны” ретінде қабылдайды.
Алексей Алексеев пікірінше, ақша төлей алатын жүргізуші ережені бұзуды тоқтатпайды. Сондықтан жаңа жүйе адамның әмиянына емес, жүргізуші құқығына әсер ету арқылы тәртіп орнатуды көздейді.
Шынында да, қазіргі тәжірибеде бірнеше ай ішінде 30-40 айыппұл жинайтын жүргізушілер кездеседі. Олар үшін айыппұл психологиялық тосқауыл емес. Ал жүргізуші куәлігінен айырылу әлдеқайда ауыр жаза саналады.
Әлемдік тәжірибе не дейді?
Балдық жүйе – көптеген елде қолданылатын тәжірибе. Германия, Франция, Ұлыбритания, Жапония секілді мемлекеттерде жүргізушілердің тәртібі дәл осындай механизм арқылы бақыланады.
Мысалы:
- Германияда жүргізуші 8 айып балын жинаса, куәлігінен айырылады;
- Францияда жүргізушіге бастапқыда 12 балл беріледі, кейін құқықбұзушылық үшін шегеріледі;
- Ұлыбританияда 12 балл жүргізуші құқығынан айыруға негіз болады.
Қазақстандағы жүйенің ерекшелігі – балл жинау принципі. Яғни жүргізуші әр бұзушылық үшін ұпай “жинайды”. Кей сарапшылар мұның орнына “кері есептеу” тәсілі тиімдірек болар еді деп есептейді. Мәселен, жүргізушіге алдын ала 100 балл беріліп, әр құқықбұзушылықтан кейін сол балл азайып отырса, адам психологиясына әсері күштірек болуы мүмкін.
Жаңа жүйенің артықшылықтары
Сарапшылардың бір бөлігі бұл бастама бірнеше маңызды мәселені шешуі мүмкін деп санайды.
Біріншіден, жүйелі құқықбұзушыларды анықтау жеңілдейді.
Қазір барлық жүргізуші бірдей айыппұл төлейді. Ал жаңа жүйе қауіпті жүргізушілерді бөлек бақылауға мүмкіндік береді.
Екіншіден, жол мәдениетін қалыптастыруға ықпал етуі ықтимал.
Жүргізушілер тек ақша жоғалтудан емес, куәліктен айырылудан қорқа бастайды.
Үшіншіден, сыбайлас жемқорлық тәуекелі азаюы мүмкін.
Егер жүйе толық автоматтандырылса, “мәселені орнында шешу” ықтималдығы төмендейді.
Қандай қауіптер бар?
Дегенмен жаңа жүйеге қатысты сұрақтар да аз емес.
Ең алдымен, балл есептеу критерийлері әлі нақты жарияланған жоқ. Қай ереже қанша балл әкелетіні ашық көрсетілмесе, қоғамда түсінбеушілік туындауы мүмкін.
Сондай-ақ сарапшылар жүйенің шамадан тыс жазалау құралына айналып кетуінен қауіптенеді. Мысалы, бір жыл ішінде бірнеше ұсақ құқықбұзушылық жасаған жүргізуші ауыр апат жасаған адаммен бірдей жаза алуы ықтимал.
Автоэксперттер осы себепті жазаны кезең-кезеңімен күшейтуді ұсынады:
- алғашында – бір айға жүргізуші куәлігін тоқтату;
- кейін – үш ай;
- қайталанса – бір жылға дейін айыру.
Бұл тәсіл жүргізушіге қателігін түзетуге мүмкіндік береді.
Пилоттық жоба нені көрсетеді?
Қазір жүйе тек сынақ режимінде жұмыс істейді. Бұл кезеңде мемлекет:
- техникалық ақауларды тексереді;
- мәліметтер базасының жұмысын сынайды;
- құқықтық олқылықтарды анықтайды;
- қоғам реакциясын бағалайды.
Пилоттық кезең аяқталғаннан кейін заңнамаға өзгерістер енгізілуі мүмкін.
Қазақстан жол қауіпсіздігін күшейту үшін жаңа кезеңге қадам басып отыр. Айыппұлмен ғана шектелетін ескі жүйе жүргізушілердің тәртібін толық өзгерте алмады. Сондықтан билік енді “қаржылай жазалаудан” “тәртіптік бақылауға” көшуді көздейді.
Алайда жаңа жүйенің тиімді болуы оның қаншалықты әділ әрі ашық жұмыс істейтініне байланысты. Егер балл беру тәртібі түсінікті болып, азаматтардың шағымдану құқығы сақталса, бұл реформа жолдағы мәдениетті өзгертуі мүмкін. Ал керісінше жағдайда, жүйе қоғамда жаңа дау мен наразылық тудыруы ғажап емес.
