Қазақстан тұщы су айдындарын қалпына келтіру аумағы бойынша әлемдегі үздік он елдің қатарына қосылды. GEOSTATISTICA жобасы жариялаған рейтингте республика алтыншы орынға жайғасқан.
Елімізде жалпы аумағы шамамен 330 мың гектар болатын деградацияға ұшыраған көлдер, өзендер мен сулы-батпақты алқаптарды қалпына келтіру жұмыстары жүргізіліп жатыр. Қуаң далалы аймақ саналатын Қазақстан үшін әрбір су айдынының маңызы зор.
Рейтингте кімдер алда?
Бірінші орында айтарлықтай басымдықпен Индонезия тұр. Бұл елде 6 миллион гектарға жуық аумақ қалпына келтіріліп жатыр.
Индонезия бірнеше жылдан бері көміртектің орасан зор қорын сақтайтын, тозған тропикалық шымтезекті батпақтарды қалпына келтірумен айналысады. Одан кейінгі орындарға Польша мен Бенин жайғасқан.
Бұл елдердің әрқайсысында қалпына келтіріліп жатқан аумақ 1 миллион гектарға жуық. Алғашқы бестікті Камерун мен Ирак түйіндейді.
Қазақстан осы елдерден кейін алтыншы орынға орналасып, АҚШ, Нидерланд, Кения және Моңғолияны басып озған. Мәселен, рейтингте АҚШ-та қалпына келтіріліп жатқан аумақ 310 мың гектар деп көрсетілген. Екі елдің көрсеткіштеріндегі айырмашылық үлкен емес.
Жаһандық бастаманың бір бөлігі 2024 жылғы желтоқсанда Эр-Риядта өткен One Water саммитінде Қазақстан әлемдегі тұщы су ресурстарын қалпына келтіру мен қорғауға бағытталған ең ірі Freshwater Challenge бастамасына ресми түрде қосылды.
Айта кетейік, республика осы саммитті ұйымдастырушылардың бірі болды. Бастаманың мақсаты – 2030 жылға дейін 300 мың шақырым өзен мен 350 миллион гектар сулы-батпақты алқапты қалпына келтіру.
Оған қатысушы елдер ұлттық мақсаттары мен жобаларын өздері айқындайды, ал халықаралық қорлар қаржыландыруға қолдау көрсетеді.
Солтүстік Арал қайта толып келеді Қазақстандағы су айдындарын қалпына келтірудің ең танымал мысалы – Арал теңізі. 2005 жылы Қазақстан Сырдария суын ұстап қалу және Солтүстік Аралды сақтап қалу мақсатында Көкарал бөгетін салды.
Сонымен қатар теңізге көбірек су жіберу үшін суару жүйелері жаңғыртылды. 2022 жылдың соңында Солтүстік Аралдағы су көлемі 18,9 миллиард текше метр болса, 2025 жылдың соңында бұл көрсеткіш 23 миллиард текше метрге жетті.
Қаңтарда Қызылордада өткен Ұлттық құрылтай отырысында Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев Аралды құтқару бүкіл адамзатқа ортақ міндет екенін атап өтті. Президенттің айтуынша, «бір кездері тартылып қалған теңіз қайта оралып, Кіші Арал біртіндеп қалпына келіп жатыр».
Алдағы уақытта жобаның екінші кезеңі жүзеге асырылмақ. Ол Көкарал бөгетін реконструкциялап, Солтүстік Аралдағы су деңгейін Балтық жүйесі бойынша 44 метрге дейін көтеруді көздейді.
Жұмыстарды 2029 жылға дейін аяқтау жоспарланған. Президент жобаның табысты жүзеге асуы су дипломатиясына да байланысты екенін атап өтті. Өйткені Қазақстан аумағымен ағып өтетін көптеген өзен көршілес мемлекеттерден бастау алады.
Каспий теңізі тартылып барады
Каспий теңізіндегі жағдай әлдеқайда күрделі. Түрікменстанда өткен алғашқы Каспий экологиялық саммитінде Президент Әзербайжанның Каспий теңізінің тартылуына қатысты вице-премьерлер деңгейінде үкіметаралық комиссия құру туралы ұсынысын қолдады.
Мемлекет басшысының айтуынша, «теңіздің тартылу салдарын бәсеңдету, оның зардаптарын жұмсарту және экономикаларымыз бен экожүйелеріміздің болып жатқан өзгерістерге бейімделуіне көмектесу үшін үйлесімді іс-қимылға көшетін уақыт келді».
Теңіз деңгейінің төмендеуі кеме қатынасына, порт инфрақұрылымына, балық шаруашылығына, энергетика мен өнеркәсіпке қауіп төндіріп отыр.
Қазірдің өзінде Каспий теңізінің су айдыны 16 мың шаршы шақырымнан астам аумаққа қысқарған. Әсіресе Каспий итбалығының тағдыры алаңдаушылық туғызады.
Соңғы бір ғасырда оның саны 1 миллионнан 270 мың басқа дейін азайған. Каспий маңы мемлекеттері Қазақстанның Каспий теңізінің су ресурстарын сақтау жөніндегі мемлекетаралық бағдарлама әзірлеу туралы ұсынысын мақұлдады.
Су мәселесі Президент Жолдауында да көтерілді
Су ресурстары мәселесі Мемлекет басшысының қазан айының соңында жариялаған Қазақстан халқына Жолдауында да айтылды. Президент су тапшылығы жүйелі әрі батыл шаралар қабылдауды талап ететінін атап өтті.
Үкімет пен әкімдіктерге су тұтынуды бақылауды күшейту, желілердегі шығынды азайту және ауызсуды мақсатсыз пайдалануға жол бермеу тапсырылды.
Атап айтқанда, көлік жуу орындарында ауызсуды тиімсіз пайдалануды шектеу қажеттігі айтылды. Мемлекет басшысының пікірінше, судың нақты құнын ескеру қажет. Сондықтан су тұтыну саласында басталған тарифтік реформаны соңына дейін жеткізу міндеті қойылды.
Сонымен қатар су есебі цифрлық форматқа көшірілуге тиіс. Үкіметке Ұлттық су ресурстарының ақпараттық жүйесін қысқа мерзімде құруды аяқтау тапсырылды. Президент атап өткендей, «суға ұқыпты қарау шаруашылық жүргізудің міндетті қағидатына айналуы керек».
