Қазақстанның географиялық орналасуы елге Еуропа мен Азия арасындағы ірі көлік дәліздерінің біріне айналуға мүмкіндік береді. Қытайдан Еуропаға, Ресейден Орталық Азияға, сондай-ақ Каспий арқылы Кавказ бен Түркияға бағытталған жүк ағындарының бір бөлігі Қазақстан аумағы арқылы өтеді.
Соңғы жылдары транзит көлемі өсіп келеді. Алайда «Қазақстан транзиттен жылына қанша теңге табады?» деген сұраққа бір ғана көрсеткішпен жауап беру қиын. Себебі транзиттен түсетін кіріс тек жол немесе теміржол тарифінен тұрмайды. Оған тасымалдау, порт қызметі, терминалдар, қоймалау, кедендік рәсімдер, экспедиторлық қызметтер және басқа да логистикалық операциялардан түсетін табыс кіреді.
2025 жылдың қорытындысы бойынша Қазақстан аумағы арқылы өткен транзиттік жүк көлемі 36,9 млн тоннаға жетті. Бұл 2024 жылмен салыстырғанда 6,6%-ға көп. Ал көлік және қоймалау саласының жалпы өнім көлемі 12,2 трлн теңгені құрады. Яғни транзит Қазақстан үшін жай ғана жол бойымен жүк өткізу емес, тұтас логистикалық экономиканы қалыптастыратын сала.
Транзиттен түсетін ақша қайдан келеді?
Транзиттік жүк Қазақстан аумағына кірген кезде мемлекет пен бизнеске бірнеше бағыт бойынша табыс әкеледі.
Біріншісі – теміржол және автожол арқылы тасымалдау ақысы. Екіншісі – порттар мен терминалдардың қызметі. Үшіншісі – жүкті сақтау, қайта тиеу және контейнерлерді өңдеу. Бұған қоса экспедиторлық, кедендік және басқа да логистикалық қызметтер бар.
Сондықтан транзит көлемін ғана арттыру жеткіліксіз. Қазақстан үшін ең маңызды мәселе – бір тонна немесе бір контейнер жүктен түсетін қосылған құнды көбейту.
Мысалы, контейнер ел аумағынан өтіп кеткеннен кейін оның Қазақстанда тек теміржол тарифін төлеуі мен бірнеше күн терминалда сақталып, қайта өңделіп, басқа көлікке ауыстырылуының экономикалық әсері бірдей емес. Демек, Қазақстанның мақсаты тек «жүк өткізетін ел» болу емес, жүк өңделетін логистикалық хабқа айналу болуы тиіс.
Теміржол транзиті өсіп келеді
Қазақстандағы транзиттің негізгі бөлігі теміржолға тиесілі. 2025 жылдың қорытындысы бойынша теміржол арқылы транзиттік тасымал көлемі 33 млн тоннаға жетті. Бұл 2024 жылмен салыстырғанда шамамен 20%-ға жоғары.
2026 жылдың қаңтар-наурызында да өсім жалғасып, транзит 8 млн тоннадан 9 млн тоннаға дейін, яғни 14%-ға артты. Контейнерлік тасымал осы кезеңде 6%-ға өсті.
Бұл жерде контейнерлердің маңызы ерекше. Себебі контейнерлік тасымал жоғары технологиялық әрі қосылған құны жоғары логистикалық қызметтерді дамытуға мүмкіндік береді.
2025 жылы Қазақстандағы контейнерлік тасымал көлемі 2,203 млн TEU-ға жетіп, бір жыл ішінде өсті. Контейнерлендіру деңгейі 8%-ға дейін көтерілді.
Орта дәліз Қазақстанға жаңа мүмкіндік беріп отыр
Қазақстан үшін ең перспективалы бағыттардың бірі – Транскаспий халықаралық көлік бағыты, яғни Орта дәліз. Бұл маршрут Қытайды Қазақстан, Каспий теңізі, Әзербайжан, Грузия және Түркия арқылы Еуропамен байланыстырады.
Соңғы жеті жылда Транскаспий бағыты бойынша тасымал көлемі 0,8 млн тоннадан 4,5 млн тоннаға дейін өсті. 2025 жылы маршрутпен шамамен 77 мың TEU контейнер тасымалданған. Ал 2029 жылға қарай бұл көрсеткішті 300 мың TEU-ға жеткізу жоспары бар.
Тағы бір маңызды көрсеткіш – 2025 жылы Транскаспий бағыты бойынша тасымал көлемі 62%-ға өскен. Қазақстан 2030 жылға қарай Орта дәліздің өткізу қабілетін жылына 10 млн тоннаға жеткізуді көздеп отыр. Бұл Қазақстан үшін үлкен мүмкіндік. Бірақ мүмкіндік автоматты түрде табысқа айналмайды.
Қазақстан транзиттен түсетін табысты қалай көбейте алады?
1. Жүкті тезірек өткізу: Логистикада уақыт – ақша. Егер Қытайдан Еуропаға баратын контейнер Қазақстан аумағында бірнеше рет кезекте тұрып, құжат рәсімдеуге немесе вагон ауыстыруға көп уақыт жұмсаса, тасымалдаушы басқа бағытты таңдауы мүмкін.
Сондықтан шекарадағы рәсімдерді қысқарту, теміржол станцияларындағы операцияларды жеделдету және цифрлық құжат айналымын кеңейту маңызды.
Мысалы, Қытайдан келетін теміржол транзитін цифрландыру нәтижесінде бір контейнерлік пойызды рәсімдеу уақыты 3 сағаттан 30 минутқа дейін қысқарған. Бұл – транзиттің бәсекеге қабілеттілігін арттыратын нақты фактор.
2. «Тонна» емес, «контейнер» экономикасына көшу: Шикізат тасымалы үлкен көлем береді, бірақ қосылған құны салыстырмалы түрде төмен.
Ал контейнерлік логистикада тасымалдаумен қатар терминал, қойма, кеден, экспедиторлық және басқа да қызметтерді сатуға мүмкіндік бар.
Сондықтан Қазақстан үшін контейнерлік пойыздар санын көбейту ғана емес, олардың айналасында толық логистикалық экожүйе құру маңызды.
3. Ақтау мен Құрық порттарын күшейту: Орта дәліздің маңызды буыны – Каспийдегі порттар.
Қытайдан келген жүк Қазақстанның теміржол желісі арқылы Каспийге жеткізіліп, кейін теңіз арқылы Әзербайжанға жөнелтіледі. Сондықтан порттардағы кезек, кеме тапшылығы немесе контейнер өңдеу жылдамдығы бүкіл маршруттың тиімділігіне әсер етеді.
Порттардың өткізу қабілетін арттыру, контейнерлік терминалдарды көбейту және Қазақстан–Әзербайжан арасындағы тасымалды үйлестіру транзиттік табысты өсіруге мүмкіндік береді.
4. Логистикалық орталықтарды көбейту: Қазақстан транзиттік жүкті тек өткізіп жібермей, оның бір бөлігін ел аумағында өңдеуі керек.
Ол үшін шекара маңында және ірі көлік тораптарында заманауи қоймалар, дистрибуциялық орталықтар, контейнерлік терминалдар және кедендік-логистикалық кешендер қажет.
Мұндай модельде Қазақстан жүк өткен сайын ғана емес, жүк Қазақстанда тұрған әрбір күнде табыс табады.
5. Бір терезе қағидатын толық енгізу: Тасымалдаушы үшін әртүрлі мемлекеттік органдарға бөлек жүгіну, құжат жинау және тексеруден өту – қосымша уақыт пен шығын.
Сондықтан кеден, теміржол, порт, шекара және басқа да қызметтерді бір цифрлық жүйеге біріктіру маңызды.
Бұл бағытта Қазақстан қазірдің өзінде цифрландыруды жүргізіп жатыр. Ең бастысы – цифрлық жүйелердің бір-бірімен толық интеграциялануы.
6. Тұрақты тариф пен кепілді уақыт ұсыну: Халықаралық логистикада тасымалдаушы үшін баға ғана емес, жүктің нақты қашан жететіні де маңызды.
Сондықтан Қазақстан «жылдам әрі болжамды» транзит моделін қалыптастыруы керек.
Егер компания Қытайдан шыққан жүктің Қазақстан аумағынан белгіленген мерзімде өтетініне сенімді болса, маршрутты тұрақты пайдалануға көбірек қызығушылық танытады.
Қазір билік Транскаспий бағыты бойынша жеткізу уақытын қысқарту, сквозной тарифтерді енгізу және Қазақстан, Әзербайжан, Грузияның цифрлық жүйелерін біріктіру мәселелерін пысықтап жатыр.
Транзиттен түсетін табысты бірнеше есе арттыруға бола ма?
Қазақстанның транзиттік әлеуеті әлі толық пайдаланылған жоқ. Мәселе тек Қазақстан арқылы өтетін жүк көлемінде емес. Елдің болашақтағы табысы бір контейнерден қанша қызмет көрсете алатынына байланысты болады.
Қарапайым модельді былай түсіндіруге болады: жүк өтеді → теміржол тарифін төлейді → терминалда өңделеді → қоймада сақталады → кедендік рәсімнен өтеді → басқа көлікке тиеледі → әрі қарай жөнелтіледі.
Осы тізбектің әр кезеңі Қазақстан экономикасында жаңа табыс қалыптастырады.
Сондықтан транзиттен түсетін кірісті арттырудың ең тиімді жолы – тарифті жай ғана көтеру емес, Қазақстан аумағында көрсетілетін қызметтердің санын көбейту.
