Қазақстанда Қарулы күштерді жаңғырту аясында мерзімді әскери қызметтің жаңа үлгісін енгізу жоспарланып отыр. Енді сарбаздар алғашқы алты айын оқу орталықтарында өткізіп, қалған алты айда әскери бөлімдерде қызмет етеді. Сонымен қатар Қорғаныс министрлігі әскери билеттерді беру, әскери есепке алу және әскерге шақыруды кейінге қалдыру тәртібіне өзгерістер енгізді.
Жаңа бастамалар әскери даярлықтың сапасын арттыруға, сарбаздардың қауіпсіздігін қамтамасыз етуге және әскери есепке алу рәсімдерін жетілдіруге бағытталған.
2026 жылғы 22 қазанда Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың төрағалығымен өткен Қауіпсіздік кеңесінің отырысында әскери реформаның жоспары мақұлданды. Құжатта Қарулы күштердің құрылымын жаңарту, әскери басқару жүйесін жетілдіру және сарбаздарды даярлаудың жаңа тәсілдерін енгізу қарастырылған.
Реформаның негізгі жаңалықтарының бірі – мерзімді әскери қызметті екі кезеңге бөлу.
Жоспарға сәйкес, алғашқы алты айда әскерге шақырылған азаматтар арнайы оқу орталықтарында дайындықтан өтеді. Мұнда сарбаздар әскери тәртіпті, қару-жарақты қолдануды, тактикалық іс-қимылдарды және жауынгерлік даярлықтың негізгі бағыттарын меңгереді.
Бұдан бөлек, әскери қызметшілерге азаматтық өмірде қажет болатын қосымша білім беру көзделген. Атап айтқанда, шет тілдерін үйрену, жасанды интеллект технологияларын пайдалану және еңбек нарығында сұранысқа ие мамандықтарды игеру мүмкіндіктері қарастырылуда.
Ал келесі алты айда сарбаздар әскери бөлімдерге жіберіліп, оқу орталықтарында алған білімдерін тәжірибеде қолданады. Олар бөлімшелер құрамында жауынгерлік тапсырмаларды орындауға машықтанып, кәсіби дағдыларын жетілдіреді.
Осылайша, мерзімді әскери қызметтің жалпы ұзақтығы өзгермейді – бұрынғыдай 12 ай болып қалады. Тек сарбаздарды даярлау мен әскери қызметті ұйымдастыру тәсілі жаңартылады.
Қорғаныс министрлігінің мәліметінше, жаңа жүйенің кейбір элементтері бұған дейін «Sarbaz+» жобасы аясында сынақтан өткен. Ал «6+6» үлгісіндегі пилоттық жобаны 2027 жылы іске қосу жоспарланған.
Әскери реформамен қатар Қорғаныс министрлігі әскери міндеттілер мен әскерге шақырылушыларды есепке алу қағидаларына түзетулер енгізді.
Жаңартылған ережелер 2026 жылғы 14 қарашадан бастап күшіне енеді.
Өзгерістер әскери билеттерді беру, азаматтардың жеке деректерін жаңарту, әскери қызмет туралы мәліметтерді түзету, әскери есепке қою және мемлекеттік қызметтерді көрсету рәсімдеріне қатысты.
Жаңа тәртіпке сәйкес, бейбіт уақытта әскери билет әскери қызмет немесе әскери жиындардан өткен азаматтарға, әскери және арнаулы оқу орындарына түскендерге, әскери оқытылған резервтің ақылы даярлығын аяқтағандарға, сондай-ақ запастағы офицерлер мен сержанттарды даярлау бағдарламаларын толық меңгерген азаматтарға беріледі.
Сонымен бірге белгіленген еңбек сіңірген жылдары бойынша әскери қызметтен, құқық қорғау немесе арнаулы мемлекеттік органдардағы қызметтен босатылған азаматтар да әскери билет ала алады.
Ал әскери қызмет өткермеген, әскери-техникалық мамандықтар бойынша оқымаған және запастағы офицерлер мен сержанттарды даярлау бағдарламаларынан өтпеген азаматтарға әскери билет тек жұмылдыру, соғыс жағдайы немесе соғыс уақытында берілетін болады.
Жаңа ережелерде әскери билеттегі жеке мәліметтерді жаңарту тәртібі де нақтыланған.
Азаматтың тегі, аты, әкесінің аты, туған күні немесе туған жері өзгерген жағдайда тиісті мәліметтер әскери есепке алу жүйесінде жаңартылады.
Бұл туралы азаматқа SMS хабарлама немесе электрондық үкімет порталындағы жеке кабинет арқылы ескерту жіберіледі.
Азамат өтініш бергеннен кейін қорғаныс істері жөніндегі басқарма тиісті өзгерістерді бір сағат ішінде енгізуге тиіс. Жаңартылған жазбалар елтаңбалы мөрмен расталады.
Сонымен қатар әскери және арнаулы оқу орындарына қабылданған азаматтардың әскери есептегі мәртебесін өзгерту тәртібі қарастырылған.
Әскери қызмет туралы мәліметтерді түзету кезінде құжаттардан қателер немесе сәйкессіздіктер анықталса, азаматқа оларды жою қажеттігі туралы хабарлама жіберіледі.
Мемлекеттік қызмет түріне қарай өтінішті қарау мерзімі екі немесе үш жұмыс күніне тоқтатыла алады.
Қажет болған жағдайда қорғаныс істері жөніндегі басқармалар мемлекеттік органдарға, ұйымдарға, архивтерге және шет мемлекеттерге қосымша сұрау салуға құқылы.
Егер мәліметтерді тексеруге қосымша уақыт қажет болса, мемлекеттік қызмет көрсету мерзімі 90 жұмыс күніне дейін ұзартылуы мүмкін. Бұл туралы өтініш беруші алдын ала хабардар етіледі.
Әскери реформаның тағы бір маңызды бағыты – әскери қызметшілердің құқықтарын қорғау және әскери бөлімдердегі тәртіпті күшейту.
Соңғы жылдары әскердегі әлімжеттік, жарғыдан тыс қарым-қатынастар және сарбаздардың қаза табуына байланысты оқиғалар қоғамда алаңдаушылық туғызды.
Осы мәселелерді шешу мақсатында әскери бөлім командирлеріне тәуелсіз әскери консультанттар институтын құру жоспарланып отыр. Сондай-ақ Әскери қызметшілер істері жөніндегі уәкіл институтын енгізу көзделген.
Бұл тетіктер сарбаздардың құқықтарын қорғауға, заңбұзушылықтардың алдын алуға және әскери қызмет барысында туындайтын мәселелерді дер кезінде анықтауға бағытталады.
Дегенмен мамандар көтеріп жүрген негізгі мәселе – әскери даярлықты жетілдірумен қатар әскери бөлімдердегі басқару мәдениетін өзгерту және командирлердің жауапкершілігін күшейту қажеттігі.
Реформа тек мерзімді әскери қызметпен шектелмейді. Қарулы күштердің құрылымы мен құрамын қайта қарау, басқару жүйесін жаңарту, әскери білім беру мен кадр саясатын жетілдіру де жоспарға енгізілген.
Сонымен қатар заманауи соғыс жағдайында ұшқышсыз технологиялардың маңызы артып отырғандықтан, Қазақстанда Ұшқышсыз жүйелер күштерін құру көзделген.
Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Қауіпсіздік кеңесінің отырысында елге заманауи, мобильді және технологиялық тұрғыдан дамыған армия қажет екенін атап өтті.
Мемлекет басшысы әскери реформаның басқару, кадр даярлау, әскери білім, қорғанысты жоспарлау және технологиялық жарақтандыру бағыттарын түгел қамтуы керектігін жеткізді.
Әскери қызмет пен әскери есепке қатысты өзгерістердің жүзеге асырылу мерзімі әртүрлі.
Әскери билеттерді беру және әскери есепке алу жөніндегі жаңартылған қағидалар 2026 жылғы 14 қарашадан бастап қолданысқа енгізіледі.
Ал мерзімді әскери қызметтің «6+6» жүйесін 2027 жылы пилоттық режимде сынақтан өткізу жоспарланған. Сондықтан бұл үлгі әзірге барлық әскери бөлімде толық енгізілген тәртіп болып саналмайды.
Жалпы, жаңа реформаның нәтижесі тек оқу мерзімін екі кезеңге бөлумен өлшенбейді. Оның тиімділігі сарбаздардың даярлық деңгейіне, әскери бөлімдердегі тәртіпке, қызмет қауіпсіздігіне және әскери қызметшілердің құқықтарының қаншалықты қорғалатынына байланысты болмақ.
