5 қыркүйек – қазақ халқының рухани тарихында айрықша орны бар Ахмет Байтұрсынұлының туған күні. Ғалым, ақын, ағартушы, аудармашы, публицист, қоғам қайраткері, фольклорист әрі ұстаз ретінде ол қазақ мәдениеті мен ғылымының бірнеше саласына қатар із қалдырды. Алайда оның ең ірі тарихи еңбектерінің бірі – қазақ тілін ғылыми тұрғыдан жүйелеп, ана тілінде сауат ашудың тұтас жүйесін қалыптастыруы.
Ахмет Байтұрсынұлының мұрасы бір ғана әліпбимен шектелмейді. Ол қазақ тілінің дыбыстық табиғатын зерттеді, жазу жүйесін соған бейімдеді, грамматикалық ұғымдарды қазақша атады, оқулықтар мен әдістемелік құралдар әзірледі. Осы арқылы қазақ тілін күнделікті қарым-қатынас құралы ғана емес, білім мен ғылымның тіліне айналдыруға жол ашты.
ХХ ғасырдың басында қазақ қоғамы үшін сауат ашу мәселесі аса өзекті еді. Сол кезеңде қолданылған жазу жүйелері қазақ тілінің дыбыстық ерекшеліктерін толық бере бермейтін. Ахмет Байтұрсынұлы осы мәселені ғылыми тұрғыдан шешуге кірісті.
Ғалым қазақ тіліндегі дыбыстарды жүйелеп, араб графикасын қазақ тілінің табиғатына икемдеді. Артық таңбаларды қысқартып, қазақ сөзіне тән дыбыстарды дәл беруге мүмкіндік жасады. Оның реформалаған жазуы кейін халық арасында «төте жазу», ғылыми әдебиетте «Байтұрсынұлы әліпбиі» деген атаумен белгілі болды.
Ахмет Байтұрсынұлы үшін жақсы әліпбидің басты шарты – тіл дыбыстарын дәл беру және үйренуге жеңіл болу еді. Ол жазу жүйесі халықтың сауаттануына кедергі емес, керісінше білімге бастайтын қарапайым әрі түсінікті құрал болуы керек деп санады.
Бұл ұстанымын ғалым 1926 жылы Бакуде өткен Бірінші Бүкілодақтық түркітану съезінде де қорғады. Онда ол емле мен әліпби мәселелерін талқылап, қазақ тілі үшін фонетикалық қағидаттың тиімді екенін негіздеді.
Ахмет Байтұрсынұлы әліпбиді өзгертіп қана қойған жоқ. Жаңа жазуды қалай үйрету керектігін де жүйеледі.
1912 жылы Орынборда оның «Оқу құралы. Қазақша алифба» атты еңбегі жарық көрді. Бұл қазақ баласының ана тілінде сауат ашуына арналған алғашқы жүйелі оқулықтардың бірі болды.
Оқулықта әріп таныту қарапайымнан күрделіге қарай құрылған. Баланың күнделікті өміріне жақын туыстық атаулар, үй бұйымдары, киім, мал, тағам, дене мүшелері секілді таныс сөздер қолданылды. Яғни Ахмет Байтұрсынұлы оқушыға бейтаныс тілдік материалды жаттатудан гөрі, өз ортасы мен ана тілі арқылы білім беруді көздеді.
Оның:
«Қазақша оқу дегенде мен осы күнгі мұсылманша оқып жүрген жолменен оқуды айтпаймын, қазақтың тіліменен оқуды айтамын»
деген сөзі осы ұстанымның мәнін айқын көрсетеді.
Ғалым оқу құралын тек балаға арналған кітап деп қарастырған жоқ. Оның пікірінше, жақсы оқулық баланы қинамай, білімге жетелеуі қажет. Осы қағида кейінгі еңбектерінде де жалғасын тапты.
Ахмет Байтұрсынұлының қазақ ғылымына енгізген ең үлкен жаңалықтарының бірі – қазақ тіл білімінің ғылыми ұғымдарын ана тілінде қалыптастыруы.
Оның «Тіл – құрал» еңбегі қазақ тілінің фонетикасы, морфологиясы мен синтаксисін тұтас жүйе ретінде түсіндіруге арналды. Бірінші бөлімінде дыбыс жүйесі, екінші бөлімінде сөз жүйесі, үшінші бөлімінде сөйлем жүйесі қарастырылды.
Бүгінде мектептен бастап қолданылатын көптеген тіл білімі терминдері Ахмет Байтұрсынұлының еңбектерімен байланысты.
Зат есім, сын есім, сан есім, етістік, үстеу, жалғау, жұрнақ, бастауыш, баяндауыш, сөйлем секілді ұғымдарды қазақ тілінің ішкі мүмкіндігіне сүйене отырып жүйелеуі ғылым тілінің қалыптасуына үлкен ықпал етті.
Оның жаңалығы дайын шетелдік терминдерді сол күйінде қабылдай салу емес, ғылыми ұғымның мағынасын қазақ оқырманына түсінікті сөзбен жеткізуінде еді.
Осы тұрғыдан Ахмет Байтұрсынұлы қазақ тіл білімінің негізін қалаушы ғана емес, қазақ ғылыми терминологиясын қалыптастырған басты тұлғалардың бірі саналады.
Ахмет Байтұрсынұлы 14 жыл бойы бала оқытқан ұстаздық тәжірибесіне сүйеніп, мұғалімдерге арналған әдістемелік еңбектер де жазды.
«Баяншы» құралында дыбыспен оқыту әдісін түсіндірсе, «Тіл – жұмсар» еңбегінде оқушыға тілді жаттатпай, тәжірибе арқылы меңгертудің жолдарын ұсынды.
Ғалым «Тіл – құрал» мен «Тіл – жұмсардың» айырмашылығын да нақты түсіндірген. Біріншісі тілдің құрылысын тұтас танытса, екіншісі сол үлкен жүйенің бөлшектерін балаға біртіндеп меңгертуді көздеді.
Оның басты мақсаты – баланы сауатты сөйлеуге, оқуға және жазуға үйрету.
Бұл қағида бір ғасырдан кейін де өзектілігін жоғалтқан жоқ. Қазіргі білім беру жүйесінде қолданылатын «қарапайымнан күрделіге», «оқушыға түсінікті тілмен беру», «тәжірибе арқылы меңгерту» сияқты әдістемелік ұстанымдар Ахмет Байтұрсынұлы еңбектерінен де анық көрінеді.
Ағартушы тек мектеп жасындағы балаларды емес, сауатсыз ересектерді де назардан тыс қалдырмады.
Оның «Сауат ашқыш» еңбегі үлкендерге арналған оқу құралы болды. Кітапта әріп пен сөз үйретумен қатар, өлеңдер, шағын әңгімелер, аудармалар мен танымдық мәтіндер берілді.
Ахмет Байтұрсынұлы үшін сауаттылық адамның жасына байланысты артықшылық емес, халықтың бәріне ортақ қажеттілік еді. Сондықтан оның оқу жүйесі тек мектеп оқулығымен шектелмей, қоғамдық ағартушылық сипат алды.
Ахмет Байтұрсынұлының еңбегі тіл білімімен ғана шектелген жоқ.
Ол қазақ әдебиеттану ғылымының да негізін қалап, көркем шығарманы ғылыми тұрғыдан талдаудың ұғымдары мен атауларын жүйеледі. Өлең құрылысына қатысты шумақ, тармақ, бунақ, буын тәрізді терминдердің орнығуы да оның ғылыми мұрасымен тығыз байланысты.
Осы арқылы қазақ тілі бұрын қалыптаспаған жаңа ғылыми ұғымдарды жеткізе алатын қуатты тіл екенін тәжірибе жүзінде дәлелдеді.
Ғалым үшін термин жасау – жай ғана жаңа сөз ойлап табу емес еді. Ол ғылыми ұғымның дәлдігін, қазақ тілінің табиғи үндестігін әрі оқырманға түсініктілігін қатар ескерді.
Ахмет Байтұрсынұлы тіл мәселесін тек грамматика немесе жазу деңгейінде қарастырған жоқ. Ол тілдің ұлттың ойлау жүйесімен, мәдениетімен және болмысымен тікелей байланысты екенін терең түсінді.
Ғалым:
«Тіл – адамның адамдық белгісінің зоры, жұмсайтын қаруының бірі»
деп жазды.
Сондықтан оның әліпби реформасы да, оқулық жазуы да, ғылыми терминдер қалыптастыруы да бір мақсатқа – қазақтың өз тілінде білім алып, өз тілінде ойлап, ғылым мен мәдениетті дамытуына бағытталды.
Ахмет Байтұрсынұлы қазақ тілін зерттеп қана қойған жоқ. Ол сол тілде мектеп оқулығын жазуға, ғылыми тұжырым жасауға, әдебиетті талдауға, қоғам мәселесін талқылауға болатынын іс жүзінде көрсетті.
Ахмет Байтұрсынұлының есімі көбіне «Әліппенің атасы» деген анықтамамен айтылады. Бірақ бұл атаудың ар жағында әлдеқайда ауқымды еңбек жатыр.
Ол қазақ жазуын реформалады. Қазақ тілінің ғылыми жүйесін жасады. Ана тілінде сауат ашудың әдістемесін қалыптастырды. Мұғалімге арналған құралдар жазды. Ғылыми терминологияның негізін қалады. Әдебиет теориясын қазақша сөйлетті.
Сондықтан Ахмет Байтұрсынұлының мұрасы – өткен ғасырдың тарихи ескерткіші ғана емес.
Оның «білім ана тілінде берілуі керек», «жазу тілдің табиғатына сай болуы керек», «ғылым халыққа түсінікті тілде сөйлеуі қажет» деген ұстанымдары бүгін де маңызын жоғалтқан жоқ.
5 қыркүйекте ұлт ұстазын еске алу – бір тұлғаның туған күнін атап өту ғана емес. Бұл қазақ тілінің ғылым, білім және ұлттық ойлау тілі ретінде қалыптасуына жол салған реформатордың еңбегіне қайта үңілуге мүмкіндік беретін күн.
Ахмет Байтұрсынұлы қазақ тіліне жай ғана әліпби берген жоқ. Ол қазақтың өз тілінде білім алып, ғылым жасап, болашағын қалыптастыруына қажетті тұтас ғылыми және ағартушылық жүйенің негізін қалады.
