Көптеген жүргізушілер басып озу міндетті түрде қарсы бағыттағы жолаққа шығумен байланысты деп ойлайды. Ал көлік жолдың өз бағытындағы бөлігінде қалып, басқа автомобильден алға шықса, оны озып кету деп қабылдайды. Алайда Қазақстанның Жол жүрісі қағидаларында бұл ұғымдар басқаша анықталған.
Жол қозғалысы ережелері жөніндегі сарапшы, көлік жүргізу нұсқаушысы және автожурналист Евгений Каримов Tengri Auto тілшісіне басып озу мен озып кетудің айырмашылығын, қарсы жолаққа шықпай-ақ басып озуға бола ма және қандай жағдайда жүргізуші жауапкершілікке тартылатынын түсіндірді.
Басып озу дегеніміз не?
Қазақстанның Жол жүрісі қағидаларының 2-тармағы 10) тармақшасына сәйкес, басып озу – жүргізушінің өзі жүріп келе жатқан жолақтан шығып, алдында қозғалып келе жатқан бір немесе бірнеше көлік құралын озып, кейін бұрынғы жолағына қайта оралуы.
Яғни мұнда әрекеттердің реті маңызды:
жолақтан шығу → көлікті басып озу → бұрынғы жолаққа қайта оралу.
Бұл анықтамада міндетті түрде қарсы бағыттағы қозғалыс жолағына шығу керек деген талап жоқ.
Мысалы, бір бағытта екі жолақ бар делік. Жүргізуші оң жақ жолақпен келе жатып, сол жақ жолаққа ауысады, алдындағы көлікті басып озып, кейін қайтадан оң жақ жолаққа оралады. Қазақстанның Жол жүрісі қағидалары бойынша бұл да басып озу болып саналады. Жүргізуші қарсы бағыттағы жолаққа мүлде шықпағанымен, оның әрекеті басып озудың белгілеріне сәйкес келеді.
Озып кету дегеніміз не?
Жол жүрісі қағидаларының 2-тармағы 52) тармақшасына сәйкес, озып кету – бір бағытта көршілес жолақпен келе жатқан көлік құралына қарағанда жоғары жылдамдықпен қозғалу.
Мысалы, қаладағы үш жолақты жолды алайық. Сіз ортаңғы жолақпен сағатына 60 шақырым жылдамдықпен келе жатырсыз, ал оң жақ жолақтағы автомобиль сағатына 50 шақырым жылдамдықпен қозғалып келеді.
Сіз өз жолағыңызды ауыстырмай, біртіндеп одан алға шығасыз. Бұл – озып кету.
Басып озу мен озып кетудің айырмашылығы неде?
Айырмашылығын қарапайым түрде былай есте сақтауға болады:
Басып озу: өз жолағыңнан шығу → басқа көліктен алға шығу → бұрынғы жолаққа қайта оралу.
Озып кету: өз жолағыңмен қозғалысты жалғастырып, көршілес жолақтағы көліктен жылдамырақ жүру.
Басып озуды кәдімгі жолақ ауыстырумен де шатастырмау керек.
Жолақ ауыстыру – қозғалыстың бастапқы бағытын сақтай отырып, бір жолақтан екіншісіне өту.
Мәселен, жүргізуші оң жақ жолақтан сол жақ жолаққа ауысып, әрі қарай сол жолақпен жүре берсе, бұл – жолақ ауыстыру. Ал егер ол алдындағы автомобильді басып озу үшін сол жақ жолаққа шығып, көліктен алға өткеннен кейін бұрынғы оң жақ жолағына қайта оралса, бұл – басып озу.
Демек, басып озудың басты ерекшелігі – жүргізушінің бұрын жүріп келе жатқан жолағына қайта оралуы.
Оң жақтан басып озуға бола ма?
Қазақстанның Жол жүрісі қағидаларына сәйкес, рельссіз көлік құралын, әдетте, сол жағынан басып озу керек.
Бірақ ерекшелік бар. Егер алда келе жатқан автомобильдің жүргізушісі солға бұрылу белгісін беріп, маневрді орындауға кіріссе, оны оң жағынан басып озуға рұқсат етіледі.
Ал егер сіз өз жолағыңызбен келе жатып, сол жақтағы баяуырақ көліктен алға шықсаңыз және жолақ ауыстырмасаңыз, бұл оң жақтан басып озу емес. Бұл – озып кету.
Қай жерлерде басып озуға тыйым салынады?
Жол жүрісі қағидаларында басып озуға тыйым салынатын бірқатар орындар мен жағдайлар көрсетілген.
Олардың қатарында реттелетін қиылыстарда қарсы қозғалыс жолағына шығып басып озу, кейбір реттелмейтін қиылыстарда басып озу, жаяу жүргіншілер өткелінде жаяу жүргіншілер болған кезде басып озу, теміржол өткелдерінде және оларға 100 метр жетпей басып озу бар.
Сондай-ақ өзі басып озу немесе кедергіні айналып өту әрекетін жасап жатқан көлікті басып озуға болмайды.
Қарсы бағыттағы жолаққа шығып басып озуға өрдің соңында, көріну мүмкіндігі шектеулі басқа да жол учаскелерінде және тиісті тыйым салатын жол белгілері орнатылған жерлерде де жол берілмейді.
Басып озуды бастамас бұрын жүргізуші шығатын жолақтың жеткілікті қашықтықта бос екеніне көз жеткізуге тиіс. Сонымен қатар артта келе жатқан көліктің басып озуды бастап кетпегенін және алдындағы жүргізушінің солға бұрылу белгісін бермегенін тексеруі қажет.
Дұрыс емес басып озу үшін қандай жаза қарастырылған?
Жауапкершілік жүргізушінің нақты қандай ережені бұзғанына байланысты.
ҚР Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексінің 596-бабының 2-бөлігі бойынша басып озу қағидаларын бұзғаны үшін жауапкершілік қарастырылған.
2026 жылы мұндай құқық бұзушылық үшін айыппұл 15 АЕК, яғни 64 875 теңге.
Егер жүргізуші бір жыл ішінде осы құқық бұзушылықты қайталап жасаса, айыппұл 30 АЕК-ке, яғни 129 750 теңгеге дейін өседі.
Ал қарсы бағыттағы қозғалысқа арналған жол бөлігіне тыйым салынған жағдайда шығу – әлдеқайда ауыр құқық бұзушылық.
ҚР ӘҚБтК-нің 596-бабының 3-бөлігіне сәйкес, мұндай әрекет үшін жүргізуші алты айға көлік құралын басқару құқығынан айырылуы мүмкін.
Озып кету үшін айыппұл бар ма?
Озып кетудің өзі үшін жеке айыппұл қарастырылмаған.
Бұл – қалыпты қозғалыс жағдайы: бір автомобиль өз жолағымен көршілес жолақтағы көліктен жылдамырақ қозғала алады.
Алайда озып кету кезінде де жүргізуші басқа жол қозғалысы талаптарын сақтауға міндетті. Мысалы, белгіленген жылдамдықты асырмауы, жол белгілері мен таңбаларының талаптарын орындауы керек.
Сондықтан жүргізуші озып кеткені үшін емес, сол кезде жасаған нақты жол ережесін бұзғаны үшін жауапқа тартылуы мүмкін.
Жиі қойылатын сұрақтар
Басып озу міндетті түрде қарсы бағыттағы жолаққа шығуды білдіре ме?
Жоқ. Қазақстанның қолданыстағы Жол жүрісі қағидаларындағы анықтама бойынша мұндай міндетті шарт жоқ. Негізгі белгілері – жүргізушінің өз жолағынан шығуы, басқа көліктен алға өтуі және бұрынғы жолағына қайта оралуы.
Сол жақ жолаққа ауысып, сол жолақта жүре берсем, бұл басып озу ма?
Егер басқа көліктен алға шыққаннан кейін бұрынғы жолағыңызға қайтып оралмасаңыз, мұндай әрекет басып озудың анықтамасына сәйкес келмейді. Бұл – жолақ ауыстыру.
Өз жолағыммен сол жақтағы көліктен жылдамырақ жүрсем, бұл оң жақтан басып озу болып санала ма?
Жоқ. Егер сіз жолақ ауыстырмай, өз жолағыңызбен қозғалысты жалғастырсаңыз, бұл – озып кету.
Ал оң жақ жолаққа ауысып, көліктен алға шығып, кейін бұрынғы жолаққа қайта оралсам ше?
Бұл әрекет басып озудың белгілеріне сәйкес келеді: жүргізуші өз жолағынан шықты, басқа көліктен алға өтті және бұрынғы жолағына қайта оралды. Ал жалпы ереже бойынша рельссіз көлік құралдарын сол жағынан басып озу қажет. Оң жағынан басып озуға тек қағидаларда арнайы көрсетілген жағдайда рұқсат етіледі.
Басып озу мен жолақ ауыстыру бір нәрсе ме?
Жоқ. Жолақ ауыстыру – бір жолақтан екіншісіне өту. Ал басып озу үшін жүргізуші өз жолағынан шығып, басқа көліктен алға өтіп, кейін бұрынғы жолағына қайта оралуы қажет.
Есте сақтайтын ең маңыздысы
Басып озу – жүргізушінің өз жолағынан шығып, басқа көліктен алға өтіп, кейін бұрынғы жолағына қайта оралуы.
Озып кету – жолақты ауыстырмай, көршілес жолақтағы автомобильден жоғары жылдамдықпен қозғалу.
Ең жиі кездесетін қате түсінік – басып озу үшін міндетті түрде қарсы бағыттағы жолаққа шығу керек деген пікір. Қазақстанның Жол жүрісі қағидалары бойынша бұл міндетті емес.
Сондықтан жолдағы маневрді бағалағанда көліктің қарсы жолаққа шыққан-шықпағанына ғана емес, жүргізушінің өз жолағынан шығып, басқа көліктен алға өткеннен кейін бұрынғы жолағына қайта оралған-оралмағанына назар аудару қажет.
