28 қыркүйек – қазақтың көрнекті жазушысы, драматург, журналист, публицист Оралхан Бөкейдің туған күні. Тірі болғанда әдебиетте өзіндік қолтаңбасын қалдырған қаламгер 83 жасқа толар еді.
Оралхан Бөкей 1943 жылы 28 қыркүйекте Шығыс Қазақстан облысы Катонқарағай ауданына қарасты Шыңғыстай ауылында дүниеге келген. 1969 жылы ҚазМУ-дың журналистика факультетін тәмамдаған.
Оның шығармашылық жолы журналистикамен тығыз байланысты болды. Аудандық газетте корректор, аудармашы, редактордың орынбасары болып қызмет атқарған қаламгер кейін «Лениншіл жас» газетінде, «Жұлдыз» журналында, «Қазақ әдебиеті» газетінде еңбек етті. 1991 жылдан өмірінің соңына дейін «Қазақ әдебиеті» газетінің бас редакторы болды.
Әдебиетке «Қамшыгермен» келген қаламгер
Оралхан Бөкейдің алғашқы жинағы – «Қамшыгер» 1970 жылы жарық көрді. Осы кітаптың өзімен-ақ жас қаламгердің әдебиеттегі бағыты айқындала бастады. Одан кейін «Үркер», «Қайдасың, қасқа құлыным?», «Мұзтау», «Ән салады шағылдар», «Үркер ауып барады», «Өз отыңды өшірме», «Біздің жақта қыс ұзақ», «Ұйқым келмейді» секілді шығармалары оқырманға жол тартты. Қаламгер драматургия саласында да өнімді еңбек етіп, «Құлыным менің» пьесасын жазды.
Посмотреть эту публикацию в Instagram
Оның шығармашылық мұрасы туралы деректерде жазушының екі роман, 15 повесть, 8 пьеса және қырықтан астам әңгіме қалдырғаны көрсетіледі. Оралхан Бөкей шығармаларының бірқатары шетел тілдеріне аударылды. Оның туындылары орыс, ағылшын, неміс, француз, араб, қытай, жапон және басқа да тілдерде жарық көрген.
Қазақ әдебиетіне қандай құбылыс әкелді?
Оралхан Бөкейдің әдебиетін бір ғана тақырыппен шектеу қиын. Оның шығармаларында адам, табиғат, жалғыздық, ар-ұят, махаббат, тағдыр, туған жер, уақыт және адам мен қоғам арасындағы қарым-қатынас қатар өріледі.
Жазушы үшін Алтай – жай ғана географиялық мекен емес. Ол – кейіпкердің ішкі әлемін ашатын көркем кеңістік. Биік тау, қалың қар, боран, өзен, орман, қыстау, аңшы мен малшы өмірі Оралхан шығармаларында табиғат суреті ретінде ғана көрінбейді. Табиғаттың өзі кейде кейіпкерге айналып, адам мінезімен үндеседі.
Осы ерекшелігі Оралхан Бөкей прозасына айрықша поэтикалық сипат берді. Ол қарапайым ауыл адамдарының өмірін суреттей отырып, сол адамдардың ішкі жан дүниесіне үңілді. Жазушының өзі де шығармаларының өзегін туған жерімен және сондағы қарапайым еңбек адамдарымен байланыстырған. Оның кейіпкерлері – өмірден алынған, бірақ көркемдік тұрғыдан жинақталған адамдар.
Оралхан Бөкейдің қазақ әдебиетіне әкелген жаңалығының бірі – қарапайым адамды үлкен көркемдік философияның өзегіне айналдыруы. Ол кейіпкерін тек әлеуметтік жағдайымен емес, жан дүниесімен таныстырды. Адамның сыртқы әрекетінен гөрі ішкі арпалысына, жалғыздығына, арман-мұратына, табиғатпен байланысына көбірек мән берді. Сондықтан Оралхан Бөкей прозасын оқығанда оқырман тек оқиғаны бақылап отырмайды. Кейіпкермен бірге ойлайды, бірге толғанады.
Тау мен жазушы
Оралхан Бөкейдің шығармаларының өміршеңдігі – олардың белгілі бір кезеңнің ғана мәселесін көтермеуінде. «Қар қызы», «Атау кере», «Мұзтау», «Қайдасың, қасқа құлыным?», «Кісікиік», «Біздің жақта қыс ұзақ» секілді шығармаларында адам табиғатының күрделі қырлары көрінеді. Мәселен, «Атау кере» шығармасында адам табиғаты, рухани азу, жалғыздық пен қоғамнан алшақтау секілді мәселелер қозғалады. Ал «Қар қызы» шығармасында табиғаттың қатал жағдайы адамның ішкі дүниесіндегі арпалыспен астасады.
Посмотреть эту публикацию в Instagram
Оралхан Бөкейдің шығармаларындағы тағы бір ерекшелік – адам мен табиғаттың тұтастығы. Табиғатты қорғау немесе туған жерді сүю ұғымдары оның прозасында ұран түрінде емес, кейіпкер тағдыры арқылы беріледі.
Оралхан Бөкейдің шығармашылық тұлғасын жазушылығымен ғана шектеу – оның мұрасының бір бөлігін көлеңкеде қалдыру. Ол журналистиканы әдеби шеберліктің мектебі ретінде пайдаланды. Қаламгер еңбек жолын аудандық баспасөзден бастап, кейін «Лениншіл жас», «Жұлдыз», «Қазақ әдебиеті» секілді ірі басылымдарда қызмет атқарды. «Қазақ әдебиеті» газетінде бас редактордың орынбасары болып, кейін бас редактор қызметіне келді.
Оның журналистикадағы мұрасы очерк пен публицистикадан анық көрінеді. Оралханның очерктері қарапайым ақпараттық жанр шеңберінен шығып, көркем шығармаға жақындай түсті. Зерттеушілер оның публицистикасының ерекшелігін осы тұстан көреді: қаламгер адамды бірінші орынға қойды. Еңбек адамы, малшы, жұмысшы, өнер адамы туралы жазғанда оның кәсібін ғана емес, мінезін, арманын, ішкі әлемін көрсетуге ұмтылды.
Оралханның журналистикаға сіңірген еңбегін бірнеше бағытқа бөліп қарауға болады. Біріншіден, очерк жанрын көркемдік деңгейге көтерді. Ол дерек пен көркемдікті, журналистік бақылау мен әдеби тілді ұштастырды.
Екіншіден, кейіпкерге деген көзқарасты өзгертті. Оның очерктеріндегі негізгі тұлға – жай ғана «өндіріс озаты» немесе «еңбек адамы» емес, өзінің мінезі мен тағдыры бар адам.
Үшіншіден, туған өлке тақырыбын жаңа қырынан көрсетті. Алтайдың табиғаты мен адамын суреттеу арқылы тұтас бір аймақтың рухани бейнесін жасады.
Төртіншіден, публицистикалық тілге әдеби қуат қосты. Оралхан Бөкейдің журналистік мәтіндерінен жазушының қолтаңбасы анық сезіледі.
Бесіншіден, баспасөз редакторы ретінде қазақ әдебиеті мен журналистикасының дамуына үлес қосты. Әсіресе, «Қазақ әдебиеті» газетінің бас редакторы болған жылдары оның редакторлық мектебі қалыптасты.
Оның очерк және публицистикалық мұрасы кейін арнайы жинақтарға топтастырылды. «Оралхан Бөкей. Шығармаларының жеті томдығы» басылымының бір томына кезінде әртүрлі баспасөзде жарық көрген очерктері мен публицистикалық мақалалары енгізілген. Олар «Алтай әуендері», «Өнер», «Жастық жалыны» бөлімдеріне топтастырылған.
Жазушының азаматтық үні
Оралхан Бөкей шығармаларында табиғат пен адам тағдыры қатар жүреді. Оның публицистикасында да қоршаған орта, аң-құстың азаюы, табиғатқа деген адамның жауапкершілігі секілді мәселелер қозғалды. Бұл тұрғыдан алғанда оның кейбір ойлары бүгінгі экологиялық мәселелермен де үндеседі.
Оның шығармалары үшін бірнеше беделді әдеби марапат берілді. 1976 жылы «Құлыным менің» пьесасы үшін Қазақстан Жастар сыйлығының лауреаты атанды. 1978 жылы «Найзағай ізі» повестері мен әңгімелері үшін Н. Островский атындағы Бүкілодақтық әдеби сыйлықты, ал 1986 жылы «Біздің жақта қыс ұзақ» шығармалары үшін Абай атындағы Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығын алды.
Оралхан Бөкей 1993 жылы 17 мамырда Үндістанның Дели қаласында шығармашылық сапар кезінде дүниеден өтті. Небәрі 49 жыл өмір сүрген қаламгер қазақ әдебиетінде өз алдына бір мектеп қалыптастырып үлгерді.
Оралхан Бөкей – әдебиетке Алтайдың табиғатын ғана емес, Алтайдың мінезін алып келген жазушы. Оның шығармасында жазушының ішкі толғанысы тұтасып жатыр. Сондықтан да жастар шығармаларын қайта оқудың мәні де осында. Оның шығармаларындағы сұрақтар ескірмейді. Адам деген кім? Табиғат алдындағы жауапкершілігіміз қандай? Рухани азу неден басталады? Адам өз болмысын қалай сақтайды? Жазушы бұл сұрақтардың жауабын дайын күйінде ұсынбайды. Оқырманын сол сұрақтармен бетпе-бет қалдырады.
