Соңғы жеті жылда Қазақстан экономикасы доллармен есептегенде 70,6%-ға өсті. 2025 жылдың қорытындысы бойынша жалпы ішкі өнім (ЖІӨ) 306 млрд долларға жетті. Ал жан басына шаққандағы ЖІӨ көлемі бір жарым еседен астам ұлғайды. Бұл көрсеткіштер ел экономикасының ауқымы кеңейіп, өндіріс пен кәсіпкерліктің дамығанын аңғартады. Алайда осы өсімге қандай салалар үлес қосты және оның нәтижесі халықтың әл-ауқатынан қалай көрініп отыр?
Құрылыс, өнеркәсіп және қызмет көрсету салалары өсімге үлес қосты
Экономист Руслан Сұлтанов Қазақстанның соңғы жылдардағы экономикалық даму қорытындыларын шығарды. Ол өзінің сараптамалық материалында жалпы ішкі өнімнің динамикасын, өндіріс құрылымындағы өзгерістерді, инвестиция ағынын және шағын және орта бизнестің даму үрдістерін қарастырды. Оған сәйкес Қазақстанның номиналды ЖІӨ-сі 2019-2025 жылдар аралығында 61,8 трлн теңгеден 159,6 трлн теңгеге дейін өсті. Нақты көрсеткіштерге қарағанда, тауар өндіру көлемі 38,8%-ға, ал қызмет көрсету саласы 22,1%-ға артқан.
Ең жоғары өсім құрылыс саласында тіркелді. Бұл бағыттағы жұмыс көлемі 2,4 есе ұлғайды. Өңдеу өнеркәсібі 41,8%-ға, ауыл шаруашылығы 25,6%-ға, тау-кен өндіру саласы 14,9%-ға өсті.
Сауда саласындағы өсім 44,1%-ды құраса, көлік саласы 38,4%-ға, байланыс саласы 56,4%-ға артты.
Негізгі капиталға салынған инвестиция көлемі 65,9%-ға өсіп, 23,5 трлн теңгеге жетті. Ал 2019–2025 жылдары Қазақстанға келген тікелей шетелдік инвестициялардың жалпы көлемі 155,7 млрд долларды құрады.
Экспорт құрылымындағы өзгерістер де назар аудартады. Шикізаттық емес тауарлар экспорты 15,8 млрд доллардан 28,8 млрд долларға дейін өсті. Бұл еліміздің өндірістік әлеуеті мен сыртқы нарықтарға дайын өнім жеткізу мүмкіндіктерінің кеңейіп келе жатқанын көрсетеді.
Шағын және орта бизнес еңбек нарығының маңызды бөлігіне айналды
Қазақстан экономикасындағы тағы бір маңызды өзгеріс — шағын және орта бизнестің рөлінің артуы.
2019–2025 жылдар аралығында осы секторда жұмыспен қамтылғандар саны 36,7%-ға өсіп, 4,53 млн адамға жетті. Қазір шағын және орта бизнес барлық жұмыспен қамтылған азаматтардың 48,6%-ын біріктіреді.
Жұмыс істеп тұрған шағын және орта бизнес субъектілерінің саны 63,5%-ға көбейіп, 2,2 миллионға жетті.
Сектор өндірген өнім көлемі 3,2 есе өсіп, 104,8 трлн теңгені құрады. ШОБ-тың ЖІӨ-дегі үлесі де 9,2 пайыздық тармаққа артып, 40,9%-ға жетті.
Сонымен қатар кәсіпкерлік құрылымында өзіндік ерекшеліктер бар. Шағын және орта бизнес субъектілерінің 69%-ын жеке кәсіпкерлер құрайды. Орта кәсіпорындардың үлесі субъектілердің жалпы санында небәрі 0,1% болғанымен, олар 428,2 мың адамды жұмыспен қамтып отыр.
Бұл деректер кәсіпкерліктің экономикадағы орны едәуір нығайғанын көрсетеді. Дегенмен бизнестің басым бөлігі шағын көлемде жұмыс істейді. Сондықтан алдағы кезеңде кәсіпорындардың ауқымын кеңейту, еңбек өнімділігін арттыру және шағын бизнестің тұрақты орта бизнеске айналуына жағдай жасау маңызды болмақ.
Мемлекеттік қолдау және инвестиция
Кәсіпкерліктің дамуына мемлекеттік қолдау бағдарламалары да ықпал етті. 2019-2026 жылдар аралығында «Даму» қорының құралдары арқылы 176,7 мың бизнес-жоба қаржыландырылды. Берілген кредиттердің жалпы көлемі 10,2 трлн теңгені құрады.
Ұсынылған деректерге сәйкес, 2019-2025 жылдары қолдау бағдарламаларына қатысқан кәсіпкерлер шамамен 695 мың жұмыс орнын сақтап, тағы 60,5 мың жаңа жұмыс орнын ашқан.
2025 жылы бизнесті қаржыландыруға арналған жаңа құралдар іске қосылды. Олардың қатарында «Өрлеу» жеңілдетілген кредиттеу бағдарламасы, кепілдік қорлары және ауылдар мен шағын қалалардағы кәсіпкерлерге арналған «Іскер аймақ» бағдарламасы бар.
Мұндай тетіктердің тиімділігі тек бөлінген қаражат көлемімен өлшенбейді. Олардың нәтижесі жаңа өндірістердің ашылуына, кәсіпорындардың кеңеюіне, өнімділіктің артуына және тұрақты жұмыс орындарының құрылуына байланысты болады.
Халықтың табысы мен әлеуметтік төлемдер қалай өзгерді?
Экономикалық өсімнің маңызды көрсеткіштерінің бірі — халықтың табысы мен өмір сүру деңгейі.
Қазақстанда жан басына шаққандағы ЖІӨ 2018 жылғы 9,8 мың доллардан 2025 жылы 15 мың долларға дейін өсті.
Осы кезеңде ең төменгі жалақы 42,5 мың теңгеден 85 мың теңгеге дейін көтерілді. Ең төменгі базалық зейнетақы 16 мың теңгеден 35,6 мың теңгеге, ал ең төменгі зейнетақы 36,1 мың теңгеден 69 мың теңгеге дейін ұлғайды. Күнкөріс минимумы да 29,7 мың теңгеден 50,9 мың теңгеге дейін өсті.
Дегенмен номиналды көрсеткіштердің артуы халықтың сатып алу қабілеті дәл сондай деңгейде өсті дегенді білдірмейді. Мұны бағалау үшін инфляцияны, нақты жалақы динамикасын және негізгі тауарлар мен қызметтердің бағасын да ескеру қажет.
Сондықтан экономикалық өсімнің халықтың тұрмыс сапасына ықпалын анықтауда ақшалай көрсеткіштермен қатар азаматтардың нақты табысы мен күнделікті шығындарының арақатынасын бағалау маңызды.
Жеті жылдық өсім нені көрсетеді?
2019-2025 жылдардағы көрсеткіштер Қазақстан экономикасының ауқымы кеңейгенін көрсетеді. ЖІӨ өсті, инвестиция көлемі ұлғайды, шикізаттық емес экспорт артты, ал шағын және орта бизнес еңбек нарығында маңызды орынға ие болды.
Сонымен бірге экономиканың көлемі мен өсім сапасын ажырата білу қажет. Өндіріс пен жұмыспен қамтудың артуы — маңызды нәтиже. Бірақ ұзақ мерзімді даму үшін кәсіпорындардың тиімділігі, еңбек өнімділігі және инвестицияның қайтарымы да жоғарылауы керек.
Қарастырылып отырған кезеңде еңбек өнімділігі 21,7%-ға өсті. Бұл экономиканың тек көлем жағынан ғана емес, тиімділік тұрғысынан да қаншалықты ілгерілегенін бағалауға мүмкіндік беретін маңызды көрсеткіш.
Қазақстан елеулі жолдан өтті. ЖІӨ-нің өсуі, өнеркәсіп өндірісінің кеңеюі, инвестициялардың артуы, кәсіпкерліктің нығаюы және шикізаттық емес экспорттың дамуы экономиканың келесі кезеңіне негіз қалайды.
Ендігі міндет — қол жеткізілген өсімді тұрақты экономикалық нәтижеге айналдыру. Ол үшін жоғары қосылған құны бар өнім өндіруді дамыту, еңбек өнімділігін арттыру, кәсіпорындардың бәсекеге қабілеттілігін күшейту және экономикалық өсімнің игілігін халықтың нақты табысынан сезінуіне жағдай жасау қажет.
