2026 жылғы Нобель сыйлығының лауреаттары жарияланғаннан кейін ұйымның ашық дерекқорындағы марапат иелерінің саны 1000 адамға жетті.
Туған жеріне қарай жасалған рейтингте АҚШ, Ұлыбритания және Германия алғашқы үш орынды иеленген. Бұл есепте лауреаттардың азаматтығы мен жұмыс істейтін елі ескерілмейді.
Нобель сыйлығының лауреаттарын қазіргі мемлекеттердің шекарасы бойынша туған жеріне қарай бөлгенде, АҚШ бірінші орында тұр. Бұл елде дүниеге келген 300 адам Нобель сыйлығын алған. Екінші орында – 111 лауреаты бар Ұлыбритания, ал Германия 86 адаммен үшінші сатыға жайғасқан.
Алғашқы бестікті Франция мен Жапония түйіндейді. Францияда туған 65 адам Нобель сыйлығына ие болса, Жапонияның көрсеткіші – 31 лауреат.
Есеп Нобель ұйымы көпшілікке қолжетімді еткен ашық дерекқор негізінде жасалған. 2026 жылғы 17 қазандағы мәлімет бойынша, онда 1000 адам мен 28 ұйым туралы жазба бар. Рейтингке тек жеке тұлғалар енгізіліп, әр лауреат бір рет қана есептелген. Мәселен, Мария Кюри, Джон Бардин немесе Фредерик Сенгер екі рет марапатталғанымен, тізімге бір реттен енген.
Алғашқы бестіктен кейін Швеция 30 лауреатпен алтыншы орынға орналасқан. Одан кейін Ресей – 29, Польша – 28, Канада 23 адаммен келеді. Нидерланд пен Италияда туған лауреаттардың саны бірдей – 20 адам. Осылайша, диаграммада ең жоғары көрсеткішке ие 11 ел қамтылған.
Ұлыбританияның нәтижесіне дерекқорда туған елі Біріккен Корольдік, Шотландия немесе Солтүстік Ирландия деп көрсетілген адамдардың барлығы қосылған. Ал Гваделупада дүниеге келген лауреат Францияның көрсеткішіне енгізілген.
Туған жер мен азаматтық – екі бөлек өлшем
Лауреаттарды туған жеріне қарай есептеу азаматтығына немесе жұмыс істейтін университеті мен ғылыми мекемесіне қарай жасалған рейтингтен өзгеше нәтиже беруі мүмкін.
Мысалы, 2026 жылы физика бойынша Нобель сыйлығын алған Фрэнсис Халзен Бельгияда дүниеге келгенімен, АҚШ-та жұмыс істейді. Сондықтан туған жеріне негізделген есепте ол Бельгияның көрсеткішіне қосылады. Азаматтығын өзгерткен немесе еңбек жолында бірнеше университетте жұмыс істеген адам да осы тәсіл бойынша туған еліне ғана тіркеледі.
Бұрынғы империялар мен Кеңес Одағы аумағында дүниеге келген лауреаттар қазіргі мемлекеттердің шекарасына сәйкес бөлінген. Демек, бұл рейтинг белгілі бір елдің азаматтарына немесе сол елдің ғылыми мекемелерінде еңбек ететін мамандарға берілген марапаттардың санын емес, Нобель сыйлығы иелерінің географиялық шығу тегін көрсетеді.
2026 жылғы лауреаттар қатарында кімдер бар?
Нобель сыйлығының биылғы лауреаттарын жариялау рәсімдері 5-12 қазан аралығында өтті. Ұйым мәліметінше, биылғы он жаңа лауреаттың үшеуі АҚШ-та дүниеге келген: Карл Дейссерот, Роберт Холл және Майкл Вудфорд. Германияда туған екі ғалым – Петер Хегеман мен Георг Нагель. Қалған лауреаттардың әрқайсысы Бельгия, Франция, Жапония, Канада және Оңтүстік Африкада дүниеге келген.
Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы Карл Дейссерот, Петер Хегеман және Георг Нагельге оптогенетикаға қатысты жаңалықтары үшін берілді. Оптогенетика – жарықтың көмегімен белгілі бір жасушалардың белсенділігін басқаруға мүмкіндік беретін әдіс.
Марапатты жариялау кезінде Каролин институты Нобель ассамблеясының хатшысы Томас Перлман бұл жаңалықтың ғылыми маңызын түсіндірді.
Бұл әдіс тірі мидағы жекелеген жүйке жасушаларының белсенділігін қосуға немесе өшіруге мүмкіндік береді, – деді ол.
Физика саласындағы сыйлықты Фрэнсис Халзен Антарктидадағы IceCube детекторының көмегімен нейтриноларды зерттегені үшін алды. Химия бойынша марапат Анри Каган мен Кэнсо Соиге берілді. Әдебиет саласындағы Нобель сыйлығын Энн Карсон иеленсе, Бейбітшілік сыйлығы Нави Пиллэйге табысталды.
Ал Альфред Нобельді еске алуға арналған Швеция банкінің экономика ғылымдары бойынша сыйлығы Роберт Холл мен Майкл Вудфордқа бұйырды. Associated Press агенттігінің хабарлауынша, лауреаттарды марапаттау рәсімі 10 желтоқсанда өтеді.
Дерекқордағы мәліметтер қалай толықтырылды?
Ашық дерекқордағы үш ескі жазбада лауреаттардың туған елі көрсетілмеген. Сондықтан есеп жасаушылар олардың өмірбаяндық деректерін пайдаланған. Абдулразак Гурна қазіргі Танзания құрамындағы Занзибарда, Джеймс Робинсон Ұлыбританияда, ал Джон Мартинис АҚШ-та дүниеге келгені ескерілген.
Осылайша, есепке дерекқордағы барлық 1000 адам енгізілген. Рейтинг Нобель сыйлығы тарихындағы лауреаттардың туған жерлер бойынша таралуын көрсетеді. Сондықтан оның нәтижелері белгілі бір елдің азаматтарына немесе сол елдегі ғылыми ұйымдардың қызметкерлеріне берілген марапаттар санына сәйкес келе бермейді.
