Астанаға күз келгенін күнтізбеге қарамай-ақ байқауға болады. Таңертең үйден шыққанда жылы күрте іздеп, түсте күннің көзіне қарап қайта жеңіл киімге ауысатын кезең. Елордадағы қыркүйек осындай құбылмалы мінезімен ерекшеленеді. Бір күні жел бет қарып тұрса, келесі күні қала қайта жылынады.
Биыл да жағдай осыған ұқсас. Қыркүйектің басында елордалықтар түнгі салқынға ерте үйрене бастады. Ал айдың екінші жартысында ауа райы қайта жылып, күндізгі температура +20 градустан жоғары көтерілді.
22 қыркүйекте Астанада күндіз ауа температурасы +20...+22 градус шамасында болды. Ал 23 қыркүйекке синоптиктер +18...+20 градус, түнде +9...+11 градус болатынын болжаған. Сонымен бірге желдің екпіні кей уақытта секундына 15-18 метрге дейін күшеюі мүмкін.
Бұл – Астана күзіне тән көрініс. Бірақ соңғы жылдары елорда тұрғындарының арасында «бұрынғыдай суық емес» деген пікір жиі айтылады. Шынымен солай ма?
Астана климаты өзгерді
Бұл сұраққа бір ғана жылдың ауа райына қарап жауап беру қиын. Өйткені ауа райы – қысқа мерзімді құбылыс, ал климат бірнеше онжылдықтағы ұзақ мерзімді өзгерістер арқылы бағаланады.
Дегенмен Қазгидромет мамандарының көпжылдық бақылауларында Астана температурасының құбылмалы болғанымен, соңғы онжылдықтарда жоғары оң температуралық максимумдардың жиірек тіркеліп жүргені атап көрсетілген. Мамандар мұны температуралық фонның жоғарылау үрдісінің бір белгісі болуы мүмкін деп түсіндіреді.
Астана – климаты өте континенттік қала. Мұнда тәуліктік және маусымдық температура айырмасы айтарлықтай. Сондықтан елордада күз бірден келмейді. Жаздың жылы күндері аяқталғанымен, олардың арасында суық ауа райы мен жылы күндер алма-кезек кездеседі.
Мәселен, Қазгидрометтің қыркүйекке арналған болжамында Қазақстанның солтүстік, орталық және шығыс өңірлерінде температураның айтарлықтай құбылуы мүмкін екені көрсетілген. Айдың екінші және үшінші онкүндіктерінде күндізгі температураның жоғары көрсеткіштерден +8...+17 градусқа дейін төмендеуі, түнде нөлге жақын температура мен үсік болуы ықтимал екені айтылған.
«Астана бұрын суық еді»
Астана тұрғыны үшін күздің өзгерісін тек термометрден емес, қаланың өзінен де байқауға болады.
Бірнеше жыл бұрын қыркүйек келгенде жылы киімдерді ертерек шығарып, күзгі аяқ киімге ауысатын кезең басталатын. Қазір болса, қыркүйектің соңына дейін күн жылы болатын күндер жиі кездесетіндей әсер қалдырады.
Бұл жерде тағы бір маңызды нәрсе бар. Жеке адамның бірнеше жылдық бақылауы климаттың өзгергенін дәлелдемейді.Мысалы, бір жыл ерекше жылы, келесі жыл салқын болуы мүмкін. Сондықтан «Астана жыл сайын жылып бара жатыр» деген қорытынды жасау үшін ұзақ мерзімді статистика қажет.
Ал синоптиктердің деректері Астанада температуралық шектердің өте кең екенін көрсетеді. Қазгидрометтің тарихи мәліметтеріне сәйкес, қыркүйек айында елордада абсолюттік минимум −8,2 градус, ал абсолюттік максимум +36,2 градус болған. Яғни бір айдың ішінде ауа райының қандай деңгейге дейін өзгеруі мүмкін екенін осы көрсеткіштердің өзі аңғартады.
Биылғы күз қандай болып тұр?
2026 жылдың күзі Қазақстан бойынша жалпы алғанда жылы болады деп болжанған. Қазгидрометтің маусымдық болжамына сәйкес, қыркүйек елдің басым бөлігінде бірқалыпты жылы, ал қазан мен қараша айлары көптеген өңірде климаттық нормадан 1-2 градус жоғары болуы мүмкін.
Алайда бұл Астанада қыс жылы өтеді деген сөз емес.
Керісінше, синоптиктер күздің өтпелі кезең екенін және температураның күрт өзгеруі, жауын-шашын, желдің күшеюі мен алғашқы үсіктердің болуы қалыпты құбылыс екенін ескертеді.
Қыркүйектің басында елордада түнгі үсіктердің тіркелуі де осы құбылмалы ауа райының бір мысалы. Ал айдың ортасына қарай күн қайта жылып, температура +20 градус шамасына көтерілді.
Елордадағы күздің өз «аурасы» бар
Астана күзі тек ауа температурасы емес. Қаладағы адамдардың жүріс-тұрысы да өзгереді.
Таңертең аялдамада қалың киінген адамдар көбейеді. Көшеде жел күшейсе, жұрт жағасын көтеріп, асығыс жүре бастайды. Есілдің жағасындағы жазғы серуен біртіндеп қысқарады. Саябақтардағы жасыл жапырақтардың түсі өзгере бастайды.
Ал қала орталығында күздің басқа көрінісі байқалады. Күн жылы болса, тұрғындар әлі де ашық аспан астындағы кафелерде отырады. Демалыс күндері саябақтар мен жағалауда серуендеген адамдарды көруге болады.
Сондықтан Астананың күзі – бір мезетте әрі жылы, әрі суық.
Кейде таңертеңгі ауа райына қарап қыс келгендей сезінесің. Ал түстен кейін күннің көзі шығып, жазды қайта сағындырмай қояды.
Жылы күз – климаттың өзгеруі ме?
Әлем бойынша климаттың жылынуы туралы ғылыми зерттеулер көп жүргізіліп жатыр. Қазақстан да бұл процестен тыс қалған жоқ. Қазгидрометтің Астана климатына арналған талдауында соңғы онжылдықтарда жоғары оң температуралық максимумдардың жиірек байқалатыны көрсетілген.
Бірақ мұны «Астанада енді қыс болмайды» немесе «күз жыл сайын міндетті түрде жылы болады» деп түсінуге болмайды.
Керісінше, климаттың жылынуы ауа райының тұрақсыздығын да күшейтуі мүмкін. Бір маусымда бірнеше рет жылы және суық ауа массалары алмасып, температураның күрт өзгеруі байқалады.
Астана сияқты жоғары континенттік климаттағы қалада бұл құбылыс анық сезіледі.
