Қазақстанның жаңа Конституциясында азаматтардың денсаулық сақтау саласындағы құқықтарына қатысты норма жаңаша тұжырымдалды. Бұған дейін негізгі заңда азаматтардың «заңмен белгіленген кепілді медициналық көмектің көлемін тегін алуға» құқығы көрсетілсе, жаңа Конституцияда бұл норма «заңда белгіленген медициналық көмекті ақы төлемей алуға құқылы» деп жазылған.
Сөздердің өзгеруі әлеуметтік желілерде түрлі пікір туғызды. Кейбір азаматтар мұны «тегін медицина жойылды» деп қабылдады. Алайда Конституцияның жаңа мәтініне қарағанда, азаматтардың ақы төлемей медициналық көмек алу құқығы сақталған. Ендеше, нақты не өзгерді және медициналық көмек бұдан былай қалай көрсетіледі?
Бұрын Конституцияда не жазылған?
1995 жылғы Конституцияның 29-бабында азаматтардың денсаулығын сақтауға құқығы бекітілген еді.
Екінші тармақта азаматтардың заңмен белгіленген кепілді медициналық көмектің көлемін тегін алуға хақылы екені көрсетілді.
Сонымен қатар мемлекеттік және жекеменшік медициналық ұйымдардан ақылы көмек алу да заңда белгіленген тәртіппен жүзеге асатыны жазылған. Яғни бұрынғы Конституция да барлық медициналық қызметті тегін етуді көздеген жоқ. Тегін көрсетілетін көмектің көлемі заңнама арқылы белгіленді.
Жаңа Конституцияда қандай норма бар?
Жаңа Конституцияның 32-бабы азаматтардың денсаулығын сақтауға құқығын бекітеді. Оның екінші тармағында «Қазақстан Республикасының азаматтары заңда белгіленген медициналық көмекті ақы төлемей алуға құқылы» деп көрсетілген.
Ал үшінші тармақта мемлекеттік және жекеменшік медициналық ұйымдарда, сондай-ақ жеке медициналық практикамен айналысатын тұлғалардан ақылы медициналық көмек алу заңда белгіленген негіздер мен тәртіп бойынша жүзеге асатыны жазылған. Демек жаңа Конституция тегін және ақылы медициналық көмектің қатар өмір сүретінін нақты көрсетеді.
«Тегін медицина» жойылды ма?
Жоқ. Мұндағы ең маңызды мәселе – құқықтың жоғалуы мен оның тұжырымдалуының өзгеруін шатастырмау. Жаңа Конституцияда «медициналық көмек тегін» деген бұрынғы формулировканың орнына «медициналық көмекті ақы төлемей алуға құқылы» деген норма қолданылған.
Мағынасы жағынан азаматтың белгілі бір медициналық көмекті өзі ақы төлемей алу құқығы сақталып отыр. Ал оның нақты қандай түрлері тегін көрсетілетіні салалық заңдармен және мемлекеттік бағдарламалармен айқындалады. Сондықтан жаңа норманы «енді барлық медициналық қызмет ақылы болады» деп түсіндіру дұрыс емес.
Тегін көмектің нақты көлемін кім белгілейді?
Конституция медициналық көмектің барлық түрін тізіп шықпайды. Нақты тізім мен оны көрсету тәртібі денсаулық сақтау саласындағы заңнамада белгіленеді. Мысалы Қазақстанда тегін медициналық көмектің кепілдік берілген көлемі – ТМККК жүйесі бар.
2026-2028 жылдарға арналған кепілдіктер бағдарламасы ТМККК шеңберінде және міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру – МӘМС жүйесінде көрсетілетін медициналық көмектің түрлері мен шарттарын айқындайды. Бағдарлама 2026 жылғы 1 қаңтардан бастап қолданысқа енгізілді. Яғни Конституция жалпы құқықты бекітсе, медицинаның күнделікті жұмыс істеу тәртібін арнайы заңдар мен мемлекеттік бағдарламалар анықтайды.
ТМККК деген не?
ТМККК – мемлекет бюджеті есебінен көрсетілетін медициналық көмектің кепілдік берілген көлемі. Қолданыстағы бағдарламаға сәйкес, ТМККК Қазақстан азаматтарына, қандастарға, босқындарға және Қазақстанда тұрақты тұратын шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдарға ұсынылады. Оның құрамына профилактикалық, диагностикалық және емдік медициналық қызметтер, сондай-ақ дәрілік қамтамасыз ету кіреді.
Мысалы, өмірге қауіп төнген жағдайда жедел медициналық көмек көрсету – осы жүйенің маңызды бағыттарының бірі. Демек адамның «маған қандай көмек тегін көрсетіледі?» деген сұрағына жауап Конституцияның бір ғана бабынан емес, ТМККК және денсаулық сақтау саласындағы басқа да нормативтік құжаттардан табылады.
Ал МӘМС-тің орны қандай?
Қазақстанның денсаулық сақтау жүйесінде міндетті әлеуметтік медициналық сақтандырудың да маңызы зор. ТМККК мен МӘМС – бір-бірінен бөлек, бірақ өзара байланысты тетіктер.
ТМККК бюджет қаражаты есебінен белгілі бір медициналық көмекті қамтамасыз етсе, МӘМС жүйесі сақтандыру қағидаты арқылы медициналық қызметтердің кеңірек спектрін қаржыландыруға бағытталған.
2026-2028 жылдарға арналған кепілдіктер бағдарламасы осы екі жүйе арқылы көрсетілетін көмектің түрлері мен шарттарын бірге белгілейді.
Сондықтан азаматтың медициналық қызмет алу мүмкіндігін бағалағанда оның тек «тегін» немесе «ақылы» екеніне емес, қандай бағдарламаға кіретініне және қандай жағдайда көрсетілетініне қарау қажет.
Неліктен Конституциядағы тұжырым өзгерді?
Бұл өзгерісті түсіну үшін Конституция мен салалық заңның айырмашылығын білу маңызды. Конституция – мемлекеттің негізгі заңы. Онда азаматтардың басты құқықтары мен мемлекеттің негізгі міндеттері бекітіледі.
Ал нақты медициналық қызметтердің тізімі, оларды қаржыландыру тәртібі, пациенттің мәртебесі, медициналық ұйымдардың міндеттері сияқты мәселелер салалық заңдар мен нормативтік актілер арқылы реттеледі. Сондықтан Конституцияда нақты медициналық қызметтердің барлығын тізіп көрсету міндетті емес.
Мәселен медицинада жаңа технологиялар пайда болуы, ауруларды емдеу тәсілдерінің өзгеруі немесе денсаулық сақтау жүйесінің қаржыландыру моделі жаңаруы мүмкін. Мұндай өзгерістердің барлығы үшін Конституцияға түзету енгізудің қажеті болмауы тиіс.
Ақылы медицинаға да орын бар
Жаңа Конституцияда ақылы медициналық көмек туралы арнайы норма сақталған.
32-баптың үшінші тармағында мемлекеттік және жекеменшік медициналық ұйымдардан, сондай-ақ жеке медициналық практикамен айналысатын мамандардан ақылы медициналық көмек алуға болатыны көрсетілген. Бірақ бұл да заңда белгіленген негіздер мен тәртіп бойынша жүзеге асырылады.
Бұл норма Қазақстанның денсаулық сақтау жүйесінде мемлекеттік кепілдіктермен қатар ақылы медициналық қызметтердің де бар екенін көрсетеді. Яғни азаматтың кейбір қызметтерді тегін алуы оның қажет болған жағдайда ақылы медициналық қызметке жүгіну мүмкіндігін жоққа шығармайды.
Қарапайым тілмен түсіндірсек
Жаңа ережені үш сөйлеммен түсіндіруге болады:
- Біріншіден, азаматтардың денсаулығын сақтауға құқығы бар.
- Екіншіден, заңда белгіленген медициналық көмекті азамат ақы төлемей алуға құқылы.
- Үшіншіден, қандай көмек тегін көрсетілетіні және қандай медициналық қызметтердің ақылы екені салалық заңнама мен тиісті мемлекеттік бағдарламаларда айқындалады.
Сондықтан «Конституциядан тегін медицина алынып тасталды» дегеннен гөрі, «медициналық көмекке қатысты конституциялық норма жаңаша тұжырымдалды» деген дұрыс.
Азамат үшін бұл нені білдіреді?
Күнделікті өмірде азамат үшін ең маңыздысы – Конституциядағы сөздің өзі ғана емес, нақты медициналық қызметтің қандай тәртіппен көрсетілетіні.
Мысалы, адам дәрігерге жүгінген кезде оның қандай көмекке құқығы барын, қызметтің ТМККК немесе МӘМС жүйесіне кіретінін, қандай жағдайда қосымша төлем қажет болуы мүмкін екенін білуі маңызды.
Осы тұрғыдан алғанда, жаңа Конституция азаматтың медициналық көмек алу құқығын жоймайды. Керісінше, бұл құқықтың жүзеге асу тәртібін заңнама арқылы нақтылауға мүмкіндік береді.
Ең бастысы – «тегін» деген сөзге ғана қарап қалмау
Конституциядағы бұрынғы және жаңа нормаларды салыстырғанда бір сөздің өзгергені бірден көзге түседі. Бірақ құқықтық құжаттарды бағалағанда жеке сөзге емес, бүкіл норманың мазмұнына қараған жөн.
Бұрын азаматтарға заңмен белгіленген кепілді медициналық көмектің көлемін тегін алу құқығы берілсе, жаңа Конституцияда азаматтардың заңда белгіленген медициналық көмекті ақы төлемей алу құқығы бекітілген.
Ал нақты медициналық көмектің көлемі мен оны көрсету тәртібі арнайы заңдар арқылы белгіленеді. 2026-2028 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламада ТМККК мен МӘМС жүйесі арқылы көрсетілетін көмектің негізгі тәртібі де айқындалған.
Сондықтан жаңа ереженің негізгі мәні – азаматтардың медициналық көмек алу құқығы сақталды, ал оның нақты көлемі мен тәртібі заңнама арқылы реттеледі.
