Адамның қадір-қасиетін құрметтеу – құқықтық мемлекеттің негізгі қағидаттарының бірі. Қазақстан Конституциясының 20-бабы әр адамның ар-намысы мен қадір-қасиетін қорғауға кепілдік беріп, азаптауға, зорлық-зомбылыққа және адамды қорлайтын әрекеттерге тыйым салады. Бұл норманың мәні неде және ол күнделікті өмірде қалай көрініс табады?
Адам құқықтары туралы сөз болғанда, көбіне өмір сүру, білім алу, еңбек ету немесе сөз бостандығы сияқты құқықтар аталады. Алайда осы құқықтардың барлығын біріктіретін ортақ негіз бар. Ол – адамның жеке тұлға ретіндегі қадір-қасиетін мойындау және оған құрметпен қарау.
Қазақстан Республикасының Конституциясында бұл қағидат арнайы бекітілген. Негізгі заңның 20-бабының бірінші тармағында адамның ар-намысы мен қадір-қасиетіне қол сұғуға болмайтыны және олардың заңмен қорғалатыны көрсетілген. Ал екінші тармақ азаптауға, зорлық-зомбылыққа, қатыгездікке, адамның қадір-қасиетін қорлайтын жәбір көрсетуге немесе жазалауға тыйым салады.
Бұл – жай ғана құқықтық тұжырым емес. Ол мемлекеттік органдардың қызметіне, құқық қорғау жүйесіне, қоғамдық қатынастарға және әр адамның өзге адамдармен қарым-қатынасына қатысты маңызды өлшем.
Ар-намыс пен қадір-қасиет ұғымдарының айырмашылығы қандай?
Ар-намыс пен қадір-қасиет өзара тығыз байланысты болғанымен, олардың мағынасы бірдей емес.
Қадір-қасиет – адамның адам болғаны үшін иеленетін ішкі құндылығы. Ол адамның әлеуметтік мәртебесіне, кәсібіне, материалдық жағдайына, ұлтына, жасына немесе қоғамдағы беделіне тәуелді емес. Әр адам құрметке лайық және оған адамгершілікке жатпайтын қарым-қатынас жасауға болмайды.
Ар-намыс адамның қоғам алдындағы абыройымен, оның тұлғалық қасиеттеріне берілетін бағамен байланысты. Мәселен адам туралы жалған ақпарат тарату, оны негізсіз қаралау немесе жұрт алдында қорлау оның ар-намысына нұқсан келтіруі мүмкін.
Осы екі ұғымның конституциялық деңгейде қорғалуы адамның құқықтарын тек физикалық қауіптен қорғаумен шектемейді. Заң адамның жеке тұлғасына құрметпен қарауды, оның абыройын таптамауды және адамдық қасиетін қорлайтын әрекеттерге жол бермеуді де талап етеді.
Маңыздысы – адамның қадір-қасиеті өзге адамдардың пікіріне немесе қоғамдағы беделіне байланысты болмайды. Тіпті қоғам тарапынан сынға ұшыраған, құқық бұзушылық жасады деп күдікке ілінген немесе сотталған адамның да қадір-қасиеті сақталуға тиіс.
Азаптауға және қатыгез қарым-қатынасқа неге тыйым салынған?
Конституцияның 20-бабының екінші тармағы адамға күш қолдануға ғана емес, оны қорлайтын және адамдық қасиетін таптайтын қатыгез әрекеттерге де тыйым салады.
Бұл норманың маңызы әсіресе адам мемлекеттік органдарға тәуелді жағдайда болған кезде арта түседі. Мысалы, адам ұсталғанда, тергеу жүргізілгенде немесе қамауда болғанда оның қауіпсіздігін қамтамасыз ету және заңды құқықтарын сақтау – тиісті органдардың міндеті.
Қандай жағдай болмасын, адамның өз еркіне қарсы азаптауға ұшырауына, зорлық-зомбылық көріп, қорлау арқылы мойындатуға мәжбүрленуіне немесе жазалау мақсатында адамдық қадір-қасиетін төмендететін әрекеттерге жол берілмеуге тиіс.
Қылмысты ашу, ақпарат алу немесе тәртіп орнату қажеттігі заңсыз күш қолдануды ақтай алмайды. Кінәлілік мәселесі заңда белгіленген тәртіппен шешіледі, ал адамға қатысты күш қолдану мен мәжбүрлеу тәсілдері де заң талаптарына сай болуы керек.
Демек, бұл конституциялық норма адамның қауіпсіздігін қорғаумен қатар, мемлекеттік биліктің әрекетіне де құқықтық шек қояды. Мемлекеттік органның өкілеттігі адамның негізгі құқықтарын елемеуге мүмкіндік бермейді.
Бұл құқық күнделікті өмірде қалай көрінеді?
Адамның ар-намысы мен қадір-қасиетін қорғау тек полиция бөлімшесінде немесе сотта ғана маңызды емес. Бұл қағидат отбасыда, мектепте, жұмыс орнында, қоғамдық кеңістікте және интернетте де өзекті.
Мысалы, жұмыс берушінің қызметкерді басқа адамдардың көзінше жүйелі түрде кемсітуі, білім беру ұйымында оқушыны қорлап, намысына тиюі немесе әлеуметтік желіде адам туралы жалған мәлімет таратуы құқықтық тұрғыдан бағалануы мүмкін.
Мұндай жағдайлардың бәрі автоматты түрде бірдей құқық бұзушылық болып саналмайды. Әр істің мән-жайы, айтылған сөздің мазмұны, әрекеттің сипаты, келтірілген зиян және қолданыстағы заң талаптары ескеріледі. Дегенмен Конституция бекіткен негізгі қағидат өзгермейді: адамның қадір-қасиетін құрметтеу — қоғамдық қарым-қатынастың ажырамас шарты.
Бұл ретте сын айту мен қорлаудың, пікір білдіру мен жалған ақпарат таратудың аражігін ажырата білу қажет. Кез келген жағымсыз пікір адамның құқығын бұзу болып есептелмейді. Алайда пікір білдіру еркіндігі басқа адамның құқықтарын бұзуға немесе оның қадір-қасиетін қорлауға шексіз мүмкіндік бермейді.
Интернеттегі қорлау да жауапкершілік мәселесін туындатуы мүмкін
Цифрлық ортада адамның ар-намысы мен қадір-қасиетін қорғау ерекше маңызға ие. Әлеуметтік желілерде жарияланған ақпарат қысқа уақыт ішінде кең аудиторияға таралып, адамның жеке өміріне, кәсіби беделіне және қоғамдық байланыстарына әсер етуі мүмкін.
Біреуді көпшілік алдында кемсіту, дәлелсіз айыптау, жалған мәліметтерді тарату немесе жеке адамға бағытталған қорлау әрекеттері нақты жағдайға қарай заңдық салдарға әкелуі ықтимал.
Сондықтан интернетте пікір жазғанда да жауапкершілік қағидатын ұстанған жөн. Ақпараттың шынайылығын тексеру, сын айтқанда фактілерге сүйену және өзге адамның жеке тұлғасына құрметпен қарау – цифрлық мәдениеттің маңызды бөлігі.
Сонымен қатар адам өз құқығы бұзылды деп есептеген жағдайда жарияланымның скриншоттарын, сілтемелерін және өзге де тиісті дәлелдерді сақтап, жағдайға қарай заң көмегіне жүгіну мүмкіндігін қарастыра алады. Құқықтық қорғаудың нақты тәсілі құқық бұзушылықтың сипатына байланысты болады.
Қадір-қасиетті қорғау мен сөз бостандығының арақатынасы
Құқықтық мемлекетте адамның ар-намысын қорғау және сөз бостандығын қамтамасыз ету қатар жүзеге асуға тиіс. Бұл екі қағидат бір-біріне қарсы қойылмайды, керісінше, олардың арасындағы тепе-теңдік сақталуы қажет.
Қоғамдық маңызы бар мәселелерді талқылау, мемлекеттік органдардың қызметін сынау, журналистік зерттеу жүргізу және пікір білдіру — қоғамдық дамудың маңызды тетіктері. Сондықтан кез келген сын немесе жағымсыз пікірді ар-намысқа қол сұғу деп бағалау дұрыс емес.
Екінші жағынан, сөз бостандығы жалған ақпарат таратуға, адамды негізсіз қаралауға немесе оның қадір-қасиетін әдейі таптауға құқық бермейді.
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2026 жылғы 20 мамырдағы № 3 нормативтік қаулысында ар-намысты, қадір-қасиетті және іскерлік беделді қорғау жөніндегі істерді қарағанда осы құқықтар арасындағы әділ теңгерімді қамтамасыз ету қажеттігі түсіндірілген. Бұл құқықтық тәжірибеде адамның беделін қорғау мен ақпарат тарату еркіндігін қатар ескеру маңызды екенін көрсетеді.
Конституциялық кепілдік нақты қорғанысқа айналуы үшін не қажет?
Құқықтың Конституцияда бекітілуі — маңызды бастама. Бірақ оның іс жүзінде орындалуы құқық қорғау тетіктерінің тиімділігіне, мемлекеттік органдардың заң талаптарын сақтауына және азаматтардың өз құқықтарын білуіне байланысты.
Адамның қадір-қасиетіне қол сұғылған жағдайда тиісті құқықтық қорғау жолдары жағдайға қарай таңдалады. Бұл сотқа жүгінуді, құқық қорғау органдарына хабарлауды немесе заң көмегін алуды қамтуы мүмкін. Ал азаптау мен зорлық-зомбылыққа қатысты шағымдар тиісті тәртіппен тексеріліп, заң бұзушылық анықталған жағдайда кінәлі тұлғалар заңда көзделген жауаптылыққа тартылуға тиіс.
Мұнда тағы бір маңызды мәселе бар: құқықты қорғау тек жәбірленушінің міндеті емес. Мемлекеттік органдар заң бұзушылықтардың алдын алуға, шағымдарды тиісті деңгейде қарауға және адамның қауіпсіздігін қамтамасыз етуге жауапты. Қоғам да зорлық-зомбылық пен қорлауды қалыпты құбылыс ретінде қабылдамауы керек.
Адамға құрмет — құқықтық мәдениеттің негізі
Конституцияның 20-бабы әрбір адамның қадір-қасиеті қорғалуға тиіс екенін айқын көрсетеді. Бұл қағидат адамның әлеуметтік мәртебесіне немесе қоғамдағы орнына қарамастан барлығына бірдей қолданылады.
Оның мәні – адамды қорлауға, азаптауға немесе күш көрсету арқылы өз еркіне бағындыруға жол бермеу. Сонымен бірге ол қоғамдағы өзара құрметтің, мемлекеттік органдардың жауапкершілігінің және құқық үстемдігінің маңызын айқындайды.
Заң адамның ар-намысы мен қадір-қасиетін қорғауға кепілдік береді. Ал бұл кепілдіктің күнделікті өмірде жүзеге асуы құқықтық нормаларды сақтауға, азаматтардың құқықтық сауаттылығына және өзге адамдарға құрметпен қарау мәдениетіне байланысты. Адамның қадір-қасиетін құрметтеу — тек заң талабы емес, өркениетті қоғамның негізгі өлшемдерінің бірі.
