Адам вирустар мен бактериялардың ортасында өмір сүреді. Алайда иммундық жүйенің арқасында ағзамыз олардың басым бөлігімен күресіп, күнделікті тіршілігін жалғастыра алады. Иммундық жүйе белгілі бір мүшеге ғана тәуелді емес, ол сонысымен де ерекше. Қорғаныс жасушалары мен тіндері бүкіл ағзаға таралған.
Иммунитет дегеніміз не?
Иммунитет – ағзаның биологиялық тұтастығын сақтап, бөгде жасушалар мен қауіпті қоздырғыштарды танып, залалсыздандыру қабілеті. Оның негізгі міндеті – ағзаға пайдалы әрі қалыпты жасушаларды сырттан енген қауіптен ажырату. Бұл үдерісте антигендер маңызды рөл атқарады. Антигендер – иммундық жүйе танып, оған жауап бере алатын бөгде немесе ағзаға тән молекулалар.
Иммундық жүйе – әр жасушасы белгілі бір қызмет атқаратын күрделі биологиялық құрылым. Егер қорғаныс жасушаларының бірі қауіпке қарсы тұра алмаса, ол басқа иммундық жасушаларды іске қосады.
Инфекциямен күрес кезінде иммундық жасушалардың бір бөлігі жойылады. Ал кейбірі қоздырғышты танып, оның ерекшеліктерін есте сақтайды. Осылайша ағзада иммунологиялық жады қалыптасады. Антиденелер де осы қорғаныс жүйесінің маңызды бөлігі саналады. Олар – В-лимфоциттерден дамитын плазмалық жасушалар өндіретін арнайы ақуыздар.
Иммундық жүйенің негізгі мүшелері
Иммундық жүйе орталық және шеткі мүшелерден тұрады. Орталық мүшелерге айырша без (тимус) бен сүйек кемігі жатады. Ал шеткі мүшелеріне көкбауыр, лимфа түйіндері және лимфоидты тіндер кіреді. Олардың барлығы ағзаны сырттан енетін инфекциялар мен басқа да бөгде факторлардан қорғауға қатысады.
Иммундық жүйе мүшелері қандай қызмет атқарады?
- Сүйек кемігі – қан жасушалары түзілетін негізгі орын. Мұнда В-лимфоциттер дамып, жетіледі. Олар антидене өндіруге қатысады.
- Айырша без (тимус) – Т-лимфоциттер жетілетін мүше. Бұл жасушалар бөгде құрылымдарды тануға, иммундық жауапты реттеуге және зақымданған немесе жұқтырылған жасушаларды жоюға қатысады.
- Көкбауыр – лимфоидты мүшелердің ішіндегі ең ірісі. Оның қызыл және ақ ұлпасы бар. Қызыл ұлпа қанды сүзгіден өткізіп, ескірген қан жасушаларын жоюға қатысады. Ақ ұлпада иммундық жасушалар шоғырланып, қан арқылы тараған антигендерге қарсы жауап қалыптастырады.
- Лимфа түйіндері – иммундық жасушалар жиналатын шағын құрылымдар. Олардың құрамындағы макрофагтар бөгде бөлшектерді жұтып, басқа қорғаныс жасушаларын іске қосады. Лимфа түйіндері лимфаны сүзгіден өткізіп, инфекциямен күресуге көмектеседі. Мысалы, тұмау немесе басқа инфекция кезінде олардың ұлғаюы мүмкін. Бұл – иммундық жауаптың белгілерінің бірі.
- Лимфоидты тіндер – лимфоциттер шоғырланатын құрылымдар. Олар әсіресе шырышты қабықтар мен сыртқы ортамен жиі байланысатын аймақтарда орналасады. Мұндай тіндер ағзаның әр бөлігінде кездеседі.
Иммунитеттің қандай түрлері бар?
Иммунитеттің екі негізгі түрі бар: туа біткен және жүре пайда болған. Екеуінің де міндеті – ағзаны қорғау. Бірақ олардың жұмыс істеу тәсілі мен ерекшеліктері әртүрлі.
Туа біткен иммунитет – адам дүниеге келген сәттен бастап болатын қорғаныс жүйесі. Ол вирус пен бактерия ағзаға енген кезде бірінші болып іске қосылады. Бұл иммунитет жылдам әрекет етеді, бірақ нақты бір қоздырғышты жеке танып, есте сақтамайды.
Туа біткен иммунитеттің қорғаныс құралдары бірнеше топқа бөлінеді:
- Физикалық тосқауылдар: тері мен шырышты қабықтар;
- Физиологиялық тосқауылдар: дене температурасы, асқазан сөлінің қышқылдығы, көз жасы мен тердің құрамындағы қорғаныш заттар;
- Жасушалық қорғаныс: лейкоциттер, соның ішінде бөгде бөлшектерді жоятын фагоциттер;
- Еритін қорғаныс факторлары: цитокиндер мен басқа да қорғаныш ақуыздары.
Туа біткен иммунитеттің басты артықшылығы – қауіпке тез жауап беруі. Алайда оның нақты бір инфекцияға бейімделіп, иммунологиялық жады қалыптастыру қабілеті жоқ.
Жүре пайда болған иммунитет – адам өмірге келгеннен кейін қалыптасып, өмір бойы дамитын қорғаныс жүйесі. Ол белгілі бір қоздырғышты танып, соған бағытталған арнайы жауап береді.
Ағза инфекциямен алғаш кездескенде, В- және Т-лимфоциттер іске қосылады. В-лимфоциттер антидене өндіруге қатысса, Т-лимфоциттер жұқтырылған жасушаларды жоюға және иммундық жауапты реттеуге көмектеседі. Осы үдерістің нәтижесінде иммунологиялық жады жасушалары қалыптасады.
Қоздырғыш ағзаға қайта енгенде, бұл жасушалар оны тезірек танып, анағұрлым жылдам әрі тиімді жауап бере алады. Сондықтан туа біткен және жүре пайда болған иммунитеттің негізгі айырмашылығы – біріншісінде нақты қоздырғышқа тән иммунологиялық жады болмайды, ал екіншісінде болады.
Жүре пайда болған иммунитет екі түрге бөлінеді:
- Белсенді иммунитет – ағзаның өз иммундық жүйесі антиденелер мен иммунологиялық жады жасушаларын қалыптастырғанда пайда болады. Ол инфекциямен ауырғаннан кейін немесе вакцина салдырған соң дамуы мүмкін.
- Пассивті иммунитет – ағзаға дайын антиденелер түскен кезде қалыптасады. Мысалы, анадан балаға жүктілік кезінде немесе ана сүті арқылы берілетін антиденелер, сондай-ақ арнайы иммуноглобулин препараттары пассивті иммунитеттің көзі бола алады.
Иммунитеттің әлсіреу белгілері мен себептері
Зиянды әдеттер, қоршаған ортаның қолайсыздығы, ұйқы қанбауы, дәрумендер мен минералдардың тапшылығы, дұрыс тамақтанбау ағзаның қорғаныс қызметіне кері әсер етуі мүмкін. Алайда шаршау немесе көңіл күйдің түсуі бірден иммунитеттің әлсірегенін білдірмейді. Мұндай белгілердің басқа да себептері болуы ықтимал. Ал иммундық жүйе қызметінің нақты бұзылыстары әртүрлі ауруларға, соның ішінде аутоиммундық дерттерге әкелуі мүмкін. Аутоиммундық аурулар кезінде иммундық жүйе өз ағзасының сау жасушалары мен тіндеріне шабуыл жасайды.
Иммундық жүйе қызметінің бұзылуына күмән тудыруы мүмкін белгілер:
- әлсіздік пен күш-қуаттың төмендеуі;
- тез шаршау;
- көңіл күйдің жиі құбылуы;
- тері жағдайының нашарлауы;
- шаш пен тырнақтың сынғыш болуы;
- инфекциялық аурулардың жиі қайталануы;
- инфекциялардың ұзаққа созылуы немесе созылмалы түрге ауысуы;
- теріде іріңді бөртпелердің жиі пайда болуы.
Бұл белгілердің әрқайсысы өз алдына иммунитеттің төмендегенін білдірмейді. Егер инфекциялар жиі қайталанса немесе ұзақ уақыт басылмаса, дәрігерге қаралған жөн.
Иммунитетті қалай нығайтуға болады?
Иммундық жүйенің қалыпты жұмыс істеуі үшін ең алдымен күн тәртібін реттеп, жеткілікті демалу қажет. Сонымен қатар тұрақты дене белсенділігі, құнарлы әрі әртүрлі тағамдармен тамақтану маңызды. Күнделікті ас мәзірінде көкөніс, жеміс-жидек, ақуызға бай өнімдер болғаны дұрыс.
Дәрігерлердің айтуынша, психологиялық жағдай да ағзаның жалпы саулығына әсер етеді. Ұзаққа созылған күйзеліс пен жағымсыз эмоциялар денсаулыққа кері ықпал етуі мүмкін. Сондықтан дұрыс тамақтану мен демалыс режимін сақтаумен қатар, психологиялық саулыққа да көңіл бөлген жөн.
