Қазақстанда компания басшысының электрондық цифрлық қолтаңбасын (ЭЦҚ) бухгалтерге немесе басқа қызметкерге беруге тыйым салынады. Тіпті басшының келісімімен өзгенің ЭЦҚ-сын пайдалану заң бұзушылық болып есептеледі. Мұндай әрекет үшін 865 мың теңгеге дейін айыппұл қарастырылған.
2026 жылғы шілдеден бастап Қазақстанда электрондық цифрлық қолтаңбаны пайдалану тәртібі Цифрлық кодекспен реттеледі. Жаңа талаптарға сәйкес, ЭЦҚ иесі өзінің жабық кілтін басқа адамға, соның ішінде бухгалтерге де бере алмайды.
Цифрлық кодекстің 51-бабында жабық кілтті басқа тұлғаға беруге және өзгенің кілтін пайдалануға тыйым салынған. Ал 58-бапқа сәйкес, ЭЦҚ иесі кілттің қауіпсіздігін қамтамасыз етуге міндетті.
Бұл талаптар кәсіпкерлер мен бухгалтерлердің жұмысына тікелей әсер етеді. Бұған дейін кейбір компанияларда бухгалтерлер басшының ЭЦҚ-сын пайдаланып, салық есептілігін тапсырып келген. Енді мұндай тәжірибе әкімшілік жауапкершілікке әкелуі мүмкін.
ЭЦҚ-ны бергендер мен пайдаланғандарға қандай айыппұл салынады?
Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекстің 640-бабына сәйкес, ЭЦҚ-ның жабық кілтін басқа адамға бергені үшін мынадай айыппұлдар қарастырылған:
-
Жеке тұлғаларға – 43 250 теңге (10 АЕК);
-
Лауазымды тұлғаларға, шағын бизнес пен коммерциялық емес ұйымдарға – 64 875 теңге (15 АЕК);
-
Орта бизнес субъектілеріне – 129 750 теңге (30 АЕК);
-
Ірі бизнес субъектілеріне – 648 750 теңге (150 АЕК).
Ал басқа адамның ЭЦҚ-сын пайдаланғаны үшін айыппұл бұдан да жоғары:
-
Жеке тұлғаларға – 216 250 теңге (50 АЕК);
-
Лауазымды тұлғаларға, шағын бизнес пен коммерциялық емес ұйымдарға – 432 500 теңге (100 АЕК);
-
Орта бизнес субъектілеріне – 648 750 теңге (150 АЕК);
-
Ірі бизнес субъектілеріне – 865 000 теңге (200 АЕК).
Айыппұлдар 2026 жылғы айлық есептік көрсеткіш – 4 325 теңге негізінде есептелген.
Осылайша, компания басшысының ЭЦҚ-сымен есептілік тапсыратын бухгалтерге оның құқықтық мәртебесіне қарай 216 250 немесе 432 500 теңге айыппұл салынуы мүмкін.
Сонымен қатар жабық кілтінің қауіпсіздігін қамтамасыз етпеген сертификат иесіне 216 250 теңге айыппұл қарастырылған.
Бухгалтер енді салық есептілігін қалай тапсырады?
Жаңа талаптар бухгалтерлерге электрондық құжаттармен жұмыс істеуге тыйым салмайды. Алайда олар компания басшысының ЭЦҚ-сын пайдаланбай, өз атына рәсімделген электрондық қолтаңбамен жұмыс істеуі керек.
2026 жылғы қыркүйектен бастап Қазақстанның Ұлттық куәландырушы орталығы заңды тұлғаларға арналған сертификаттардың жаңартылған тәртібін қолданады.
Онда үш санат қарастырылған: «Бірінші басшы», «Қол қою құқығы бар қызметкер» және «Ұйым қызметкері».
Бухгалтер компания атынан құжаттарға қол қою үшін «Қол қою құқығы бар қызметкер» санатындағы ЭЦҚ-ны рәсімдеуі қажет.
Ол үшін бухгалтер Ұлттық куәландырушы орталықтың порталына кіріп, тиісті санатты таңдайды. Өтінімде компанияның бизнес-сәйкестендіру нөмірі (БСН), өзінің жеке сәйкестендіру нөмірі (ЖСН) мен телефон нөмірін көрсетіп, бейнеидентификациядан өтеді.
Одан кейін компания басшысы ҰКО-дағы жеке кабинетінің «Қызметкерлердің ЭЦҚ-сы» бөлімінде өтінімді мақұлдайды.
Басшы тиісті өкілеттік берген жағдайда, қызметкерлердің ЭЦҚ өтінімдерін растау құқығын басқа уәкілетті қызметкерге де бере алады.
Алайда бухгалтердің жеке ЭЦҚ алуы барлық ақпараттық жүйеде автоматты түрде жұмыс істеуге мүмкіндік бермейді. Салық есептілігі мен электрондық шот-фактураларға қатысты өкілеттіктер тиісті жүйелерде бөлек рәсімделуі тиіс.
Жеке кәсіпкерлердің бухгалтерлері қалай жұмыс істейді?
Жеке кәсіпкерлерге бухгалтерлік қызмет көрсететін мамандар үшін де заңды жұмыс істеу тәртібі қарастырылған.
Жеке кәсіпкер бухгалтерге нотариалды куәландырылған немесе оған теңестірілген сенімхат арқылы өкілеттік бере алады. Сондай-ақ мұндай құқықты салық органының ақпараттық жүйесінде электронды түрде рәсімдеуге болады.
Ол үшін Салықтық әкімшілендірудің интеграцияланған жүйесіндегі «Өкілдер және құқықтар» бөліміне кіріп, бухгалтердің деректерін енгізу қажет. Бұдан кейін оған берілетін құқықтар мен өкілеттік мерзімі белгіленеді.
Осы рәсімдерден өткен бухгалтер кәсіпкердің ЭЦҚ-сын алмай-ақ, өзінің электрондық қолтаңбасымен жұмыс істей алады.
Дегенмен сенімхат беру кәсіпкерді салық міндеттемелері мен оның атынан ұсынылған мәліметтер үшін жауапкершіліктен босатпайды.
Электрондық шот-фактураларға қатысты не өзгерді?
2026 жылғы 13 қазаннан бастап электрондық шот-фактураларды (ЭШФ) рәсімдеу ережелеріне де өзгерістер енгізілді.
Жаңартылған тәртіп бойынша компания басшысы ақпараттық жүйеге бастапқы тіркеуден өткеннен кейін басқа қызметкерлерге электрондық сенімхат арқылы жұмыс істеу құқығын бере алады.
Мұндай сенімхатта қызметкердің қандай операцияларды орындай алатыны және өкілеттігінің мерзімі көрсетіледі.
Бір компания бірнеше қызметкерге бір мезгілде электрондық шот-фактураларға қол қою құқығын бере алады.
Қызметкермен еңбек қатынастары немесе ынтымақтастық тоқтатылған жағдайда, оның жүйедегі өкілеттіктерін уақытында қайтарып алу қажет.
Өзгенің ЭЦҚ-сын пайдаланғанын қалай анықтайды?
Салық органдары электрондық есептілік жіберілген кезде тіркелетін техникалық мәліметтерге назар аударуы мүмкін.
Uchet.kz порталының негізін қалаушы Максим Барышевтің айтуынша, бірнеше компания немесе жеке кәсіпкер салық есептілігін бір IP-мекенжайдан жіберсе, бұл тексерушілердің күдігін тудыруы ықтимал.
Мұндай жағдайда есептілікке нақты кім қол қойғаны және ЭЦҚ кілті басқа адамға берілген-берілмегені туралы сұрақтар туындауы мүмкін.
Алайда бір IP-мекенжайдан бірнеше кәсіпкердің есептілік тапсыруы өздігінен заң бұзушылықты дәлелдемейді. Оны анықтау үшін қосымша тексеру қажет.
Сонымен қатар 2026 жылғы 9 қазаннан бастап ЭЦҚ туралы заңнама талаптарының сақталуын тексеруге арналған жаңартылған тексеру парағы қолданылады. Онда жабық кілтті басқа тұлғаларға бермеу талабы да қамтылған.
Кәсіпкерлер қазір не істеуі керек?
Мамандар компанияларға бухгалтерлер мен өзге қызметкерлердің электрондық жүйелерге қол жеткізу тәртібін қайта қарауды ұсынады.
Егер басшының ЭЦҚ кілті бұған дейін бухгалтерге немесе басқа адамға берілген болса, қауіпсіздік мақсатында сол сертификаттың күшін жойып, жаңасын рәсімдеген жөн.
Ал бухгалтерге жеке ЭЦҚ алып, компания атынан құжаттарға қол қою өкілеттігін ресми түрде беру қажет.
Сондай-ақ Салықтық әкімшілендірудің интеграцияланған жүйесі мен Электрондық шот-фактуралар ақпараттық жүйесіндегі қол жеткізу құқықтарын бөлек реттеу маңызды.
Ең бастысы – сенімхат немесе басшының ауызша келісімі оның жеке ЭЦҚ кілтін басқа адамға пайдалануға беруге құқық бермейді. Бухгалтер өз қолтаңбасымен, өзіне ресми берілген өкілеттік шегінде жұмыс істеуге тиіс.
Осылайша, жаңа талаптар бухгалтерлердің жұмысын тоқтатуды емес, электрондық құжаттарға кімнің қол қойғанын нақтылауды және цифрлық қолтаңбалардың қауіпсіздігін қамтамасыз етуді көздейді.
