1990 жылдың наурыз-сәуір айларында Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің жаңа құрамы сайланды. Оның құрамында 360 депутат болды. Олардың бір бөлігі бірмандатты округтер арқылы сайланса, енді бір бөлігі республикалық деңгейдегі қоғамдық ұйымдардың өкілдері болды. Кейін бұл парламент ел егемендігін жариялаған тарихи құжатты қабылдауға ұйытқы болды, деп хабарлайды El.kz интернет порталы.
1990 жылғы 24 сәуірде республика президенті лауазымы құрылып, Жоғарғы Кеңес сессиясында бұл қызметке Нұрсұлтан Назарбаев сайланды. Депутат Виталий Вороновтың естелігінше, сол жылдың күзіне қарай Кеңес Одағы құрамындағы екі республика ғана өз егемендігін жарияламаған еді. Олар – Қазақстан мен Қырғызстан.
Осы кезеңде Жоғарғы Кеңес ғимаратының маңына жиналған жұртшылық елдің болашағына қатысты талап-тілектерін білдірді. Ал «Азат» азаматтық қозғалысы парламентке Декларацияның жеке жобасын ұсынды.
Құжаттың мәтінін кімдер әзірледі?
Декларация мәтінін әзірлеу жұмысына Жоғарғы Кеңестің депутаттары мен заңгерлері белсенді қатысты. Комиссияның атқарған жұмысы туралы сессияда заңгер-ғалым, сол кездегі халық депутаты Салық Зиманов баяндама жасады. Кейін ол бұл құжаттың тарихи маңызына ерекше тоқталған.
1990 жылғы 16 қазанда парламент ұсыныстар мен ескертулерді жинақтау жөніндегі комиссия құрды. Сенатор Еркеш Нұрпейісовтің естелігіне сүйенсек, сол күні Нұрсұлтан Назарбаев отырыс залына келіп, құжат жобасының бірқатар тармағына қатысты пікір білдірген. Талқылауға қатысушылардың арасында республиканың дербес дамуына белгілі бір шектеулер енгізуді ұсынғандар да болған.
Депутат Зинаида Федотова бұл жұмысты қызу пікірталасқа толы үдеріс ретінде сипаттаған. Ұсыныстардың бір бөлігі құжатқа енгізілсе, енді бірі қабылданбаған. Кей жағдайда шешім қабылданғаннан кейін де депутаттар арасында талқылау жалғасқан.
Декларация қалай қабылданды?
1990 жылғы 25 қазанда комиссия атқарған жұмыстың қорытындысы Жоғарғы Кеңестің сессиясында баяндалып, құжат жобасы басым дауыспен мақұлданды. Тиісті шешім Жоғарғы Кеңестің қаулысымен рәсімделді.
Сол шақырылымның депутаты болған Болат Жанәділовтің айтуынша, Декларацияға қарсы 12 депутат дауыс берген. Оның естелігінде құжатты талқылау кезінде әр тарап өз ұстанымын қорғауға тырысқаны айтылады.
Депутат Жигули Дайрабаев егемендікті жариялауға үлес қосқан азаматтардың қатарында Салық Зиманов, Сұлтан Сартаев, Сәуік Тәкежанов, Ерік Асанбаев, Серікболсын Әбділдин және Шерхан Мұртаза есімдерін атайды. Құжаттың қалыптасуына кейін Білім және ғылым министрі болған Бірғаным Әйтімова да атсалысқан.
Декларацияда қандай қағидаттар бекітілді?
Қазақ КСР-інің мемлекеттік егемендігі туралы декларация республиканың егемендігін жариялап, Қазақстанның дербес мемлекет ретінде қалыптасуының саяси-құқықтық негіздерін айқындады. Құжатта республикалық заңдардың одақтық заңдардан басымдығы бекітілді.
Сонымен қатар аумақтың тұтастығы, бөлінбейтіндігі мен оған қол сұғылмауы, халықтардың мәдениеті мен тілдерін дамыту, ұлттық болмысты сақтау қағидаттары көрініс тапты. Республикаға Кеңес Одағы құрамынан еркін шығу құқығы да берілді.
Осылайша, Декларация Қазақстанның мемлекеттік тәуелсіздікке қарай жасаған маңызды қадамдарының біріне айналды.
Декларациядан кейін қандай тарихи өзгерістер болды?
Жоғарғы Кеңес қабылдаған алғашқы құжат – Мемлекеттік егемендік туралы декларация. Одан кейін Қазақстанның тәуелсіздігін заң жүзінде бекіткен тарихи құжат қабылданды.
1991 жылғы желтоқсанда «Қазақстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігі туралы» конституциялық заң қабылданды. Оның алдында Нұрсұлтан Назарбаев республика президенті болып сайланған еді.
Декларацияда белгіленген егемендік қағидаттары кейін тәуелсіз Қазақстанның мемлекеттік құрылымы мен құқықтық негіздерін қалыптастыруда маңызды рөл атқарды.
Республика күні бүгін қалай аталып өтеді?
Республика күні 2001 жылы мемлекеттік мереке мәртебесіне ие болды. Кейін бірнеше жыл бойы мерекелер тізімінен алынып тасталып, 2022 жылы ұлттық мереке ретінде қайта бекітілді. Бүгінде бұл – Қазақстандағы жалғыз ұлттық мереке.
2023 жылы мемлекеттік наградалар тапсыру рәсімінде Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Егемендік туралы декларацияның қабылдануы ел тарихына қатысты әділеттілікті қалпына келтірген маңызды оқиға екенін атап өткен.
Ал 2025 жылы Алматыда Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің он екінші шақырылымындағы депутаттардың қатысуымен конференция өтті. Іс-шара аясында Декларацияның қабылдану тарихына арналған құжаттар мен фотосуреттер көрмесі ұйымдастырылды.
1990 жылғы 25 қазанда қабылданған Егемендік туралы декларация Қазақстанның тәуелсіздікке бастар жолындағы тарихи белесті айқындады. Сондықтан Республика күні – елдің мемлекеттілігін, егемендікке ұмтылысын және ұлттық тарихтағы маңызды кезеңді еске салатын ерекше мереке.
